ान६८800%४४४७5 
[_)२८॥१९.-1८६० 


1८.76 1-7 ४५1९ 
1६8006 0४-४ 


()॥५॥४/८॥२5७/१|_ 
(13२, र 


0) 194577 


/ ४०६] 
॥४७-/॥५]) 


रविकिरणमण्डळाचें २३ वें पुस्तक 


र्कम «रन्जन 


माधव जूलियन 


पणे 
आर्यसंस्कृति पुद्रणाठय 


कविवर्य ताम्बे यांचा ६१ वा बाढदिवस, 
ता, २७ नोवेम्वर, १९१४ 


मि! ॥ रुपया 


माझ्या जन्मस्थानांदीठ 
म्हणजे 
बडोदें नगरांतीठ 
संस्मरणीय व्यक्तींना 
आणि 
घटनांना 


सवे हक्क लेखकाचे स्वाधीन, 
भनुमतौरवांचून कोणी अेखादी कविता प्रसिद्ध केल्यास कायदेशीर 
झुपाय करण्यांत. येओल, 


मुद्रक व प्रकाशक 
लक्ष्मण नारायण चापेकर, 
“ आयेसंस्कृति मुद्रणालय ” 
चिमणबाग, टिळकरस्ता, १९८११७ सदाशिव, पुर्ण २ 


थश्स्तावना 
: स्वस-रज्चन ' हें रविकिरणमण्डळार्चे २३ वे पुस्तक आहे. 

यांत “ गज्जलाज्ञालि ? व सुनीताज्ञाकि वगळून झुरलेल्या बहुतेक 
स्फुट कविता सडूकलित केल्या आहेत. क्रमाड्क २२,२३ व 
११२ ह्वीं गोल्डन ट्रेझरींतील क्र २१९, २१८ व २८० यांचीं 
भाषान्तरं आहेत. क्र० २८० 'च॑ मीच, पूर्वी केलेलें भाषान्तर, 
भाषान्तरप्रक्रियादृष्टया ताडून पहाण्यासाठीच पुढे दिले आहे. 

पाहिलें अनीला प्रथम तिच्या बालवर्यी 

ती हसरी सालस गमली मज त्या समयीं. 

जणु आुषाच होती स्मित अपुले झधळीत 

वासन्त 'हिमाचची सुन्दरता दाबीत. 

गुल्छबू-गुलाबादि तिचे तें, खेळगडी, 

ती तरल-चित्त, अव्याज तयांसम अगदी. ५ 

पाहिली पुन्हा मी ती सुकुमार कुमारी, 

वषीची अठरा काही अजब खुमारी ! 

सोन्दर्य आणि मन विकासतां युवतीचे 

विलसती मुखावर रड्‌ग नवे नवतीचे, 

चचन्द्रिकाच शोभे, भाषण म्हणजे गाणें--- 

बद्दु करिती हेवा, अक धन्य प्रेमाने, २ 

लोटलीं यावरी वषोमागुनि वर्षे; 

पायाशी तिन्विया अुभा राहुनी हषे 

देखिले कळीचे फूल, फुलाचे फळ तें-- 

मातेच्या जबळी बाळ ओक कोमळ ते. 

तो रुबाब, ते सोन्दर्य आणि पोक्तपणा 

-वाटला योग तो अपूर्व माझ्या नयनां. र 


प्रस्तावना [२] स्वप्न-रस््षन 


मी तिला पाहिलें पुन्हा ओकदा देवा ! 
त्यागिळें जग तिने शान्तपणाने जेव्हा. 
स्वर्गीय भोवती विहरत होतीं तेज, 
सान्निध्य प्रभुच तीस दिलासा दे ्ज; 
न विकार-भीति-वासना तिच्या जीवास 
-ती सौन्दर्यांची सीमा होती खास ! डु 
ता. २३ जुले १९२०] (काव्यरत्नावाले २२९) 
क्र» ३४ हें पछा09 च्या 1710 731 चे, वक्र २६ हे 
कलापीच्या “ अक घा'च॑भाषान्तर आहे. क्र० १२ भाषान्तरित 
नाही. मूळ कल्पना अका अप्रकाशेत गुजराथी कवितेवरून सुचली 
असावी; परन्तु ताडून पहायला ती आता अुपलब्ध नाही. 
गेल्या २३ व्षोतील या कविता, मागाहून सुधारल्या असल्या 
तरी मूळळेखनकालानुक्रमे दिल्या आहेत. या वाचून माझ्या 
मनांत ज्या स्मृति अभ्या रहातात त्यांच्या या पडछाया नव्हत. 
प्रत्येक कलात्मक कृतींत अनुभूतींची निवड-जुळणी असली तरी 
अधिक झुणी कल्पनेची भर असतेच. प्रतिभेकडून त्यांचे संयोजन 
होअन त्यांत अक प्रकारचे रासायनिक नावीन्य प्रतीत होत. कविते- 
वरून प्रतीत होणारी कल्प्जरा ही मूळ सत्याहून अगदी निराळी 
असू दाकते. '* प्रेम होओना तुझ्याने, प्रेम माझं राहु दे ) ह्वदी कविता 
मूळतः अका सार्वजनिक संस्थेस अुद्देश्नन आहे हें मूळ सत्य तर 
काव्याची रमणीयताहि नष्ट करणारे आहे. रसिकाला मूळ सत्याशी काही 
कर्तव्य नाही, त्याला हृदयद्धम सत्याभास पुरे असतो. म्हणून रसिक- 
हो, कवित्व हें तुमच्यासाठी आहे. आत्मरज्षनासाठी आरम्भ केला- 
तरी काव्याची समाति ही रसिकरख्धनासाठीच असते. या रक्षित 
स्वझच्ित्रांनी तुमचे मनोरक्षन होओळ अकद्यी आज्या आहे. 


ता. २६ नोवेम्बर १९२४, पुणें ] माधव-जूलियन्‌ 


र्वॅन “रच्ञमन 


१ मुरली 
(| जाति अक्रूर | 


श्रीकृप्णा रे, आस न दुसरी अुरली, 
ये घुमब मधुर तव मुरली. 
क्षण दीपवनी होशी दृष्टीआड 
अन्‌ वोराशि मूकता द्वाड. 
स्वरसड्गम तो, तगमगतो हा जीव, 
वाजीव गडे वाजीव ! 
ये वरस पुन्हा तो रम्यादभुत राग, 
थे फुलव झुलव दिल्बाग, 

हृदयाच्या सखयावीण 

संसार सदाचचा शीण ! 

दे जीवन हृद्य नवीन, 
किति वषाची होस अजूनि न पुरली, 
ये घुमव मधुर तव मुरली. 


स्वभ-र्ञन 


सोभाग्य कुठे विधिसम्मित अनयारचें, 
अन्‌ स्फुरण कुठे प्रणयाचे ! 
हे हक्काचे चुम्बन काल्यावाणी 
बघिरता अन्तरीं आणी, 
मज तूच हवा सोन्दर्याचा कन्द ! 
तुजवरचच जडे स्वच्छन्द. 

ही मिणमिणणारी ज्योत 

क्षण फुलव, सोड तव झोत ! 

- कुणि सुखे नित्य धुमसोत ! 
ही वेडी त्या निर्वाणास्तव झुरली, 
ये घुमव मधुर तव मुरली. र 


कुणि म्हणती की “ ही लोकांतुनि झुठली, 
ऱवबचाल चाल ही कुठली १ 
ते रडूग कुठे कोमारस्वझाचे १ 
हे ढड्ध स्वैरपणाचे ! ? 
पण या हृदयी प्रेम झऱ्यार्पारे बाहे, 
पाटाचे पाणी का हें ! 
तू कुमार, मी न कुमारी ! 
पार हृदय हाक तुज मारी; 
वेपम्य दुरीच झुगारी. 
मज तू दिसतां झुणीव कळली, स्फुरली- 
ये घुमव मधुर तव मुरली. २ 


अन्‌ त्या समयीं पडदा अपुल्यामधला 
क्षणभरच खालती पडला, 


स्वभ-रखन 


तब स्पा*च स्वर्भाद पडले नव्हते, 
पण वेडच जडले तव तें. 
मज या लोकीं तूच अक अभिराम, 
तुजमधेच कामविरापम, 

कां मारा हृदय अपाशी 

परलोककल्पनापाशी १ 

द्या हिमकण कां मधुपाशी ! 
ही भोक्तृत्वे तुझ्याच साठी अरली- 
ये घुमव मधुर तव मुरली, 


मज देव नको माझा तू अधिदेव, 
दे जुळ्या जिवाची खेंव. 
ज्या मित्राच्या भवती हे ग्रहगोल 
नाचती सावरुनि तोल, 
अन्‌ अवकाशी अकचच घुमुनी नाद 
अमटबी मनी पडसाद, 
रडूगूनि विश्व रासांत 
जडतेवर होओऔ मात, 
तो तूच चहुकडे नाथ ! 
दे शान्ति मला रासभ्रमणी मुरली, 
ये घुमव मधुर तव मुरली. 


तू पूर्वयुगीं मुरलीच्याच सुराने 
भारिलीं खिलारे, राने. 

त्या नादाने साध्या भोळ्या गोपी 
हरि-हृद्यीं गेल्या झोपी. 


र स्वभ-र चन 


मज अकव तो कुठवर राहूं जागी 

संदायत्रस्त हतभागी ? 
हे अन्तर डहुळे शोके, 
झोक्‍्यावर बसती झोके; 
नाडीचे वाटति ठोके- 

ये हृद्दैद्या, वेडी बघ आतुरली 

ये घुमव मधुर तव मुरली. 

प्रथम लेखन आगस्ट १९११ ] 


१0) 


२ पतडगाची आशा 
[ सुनीत, वृत्त हरिणी ] 
हृदय मम हे कोणा नाही अजूनिहि जाणले, 
मटकत कुणाच्या छन्दें मी असा भ्रमर्तो पिसा- 
सकल बघती आहे माझा किती भरला स्विसा, 
कुणिहि न बघे हूद्रत्नाचें अपायन आणिले. 
चतुर दयिते, तू्तेही हे नये कधि पाह्ता--- 
कृदा मम तनू, ओले डोळे, विशीर्ण दहा पहा, 
महन कारेतों कोणासाठी अलौोकेक ताप हा १ 
बघ जरा मी प्रेमाने तुझा छळ सादतां. 
रुचिरे, अन्धारीं या प्रकाश तुझा हवा, 
एग बघ पतडगाचची क्रीडा-नको पण आस ती ! 
विफलच मनोराज्ये सारी अथे नित भासती, 
न रुचते रिष्टाचारी स्मितांतिळ वाहवा. 


स्वभ-रख्धन च 


सरस रमणीयार्थाचें गे सुवर्ण अकिच्वन 
कवि पिकवितो होतां रामादृगमृतासेच्वन. 
ता २९ जानेवारा १९१२] 


२ चिमुकली शान्ता 
[ जाति अन्ननी ] 
सोड अकालिक लाज सोनुले, सोड अकालिक लाजू घु० 
हृदयकवारडे झाली उवर्डा, 
हाक मारिते प्रीति हरघडी, 
खेळ हिशी चल झिम्मा-फुगडी; 
खेळ-वय तुझे, खुल्या अड्गणीं नाच, खिदळ तू आज. १ 
केस मोकळे-छे, घन काळे 
बालरबीवर टाकिति जाळे, 
मागे सारित ते लडिवाळे, 
उजळ दर दिशा दृष्टि फेकुनी बेडर कुरेंबाज. र 
नेत्र न, शाळिग्राम साजिरे 
हिमस्नात किति निमळ गहिरे ! 
कटाक्ष नच हे तर शुचचिरुचिरे, 
दवबिन्दुच, मोदाश्रव झुषेचे रम्य तरल अव्याज . ३ 
रानझरा लहरी झुळझुळतो, 
विजनाशी तो कलरव जुळतो, 
बोल तसा तव या हृर्दि खुलतो, 
ऱचौरु नको गा ! तुझा कोवळा लाडिक हा आवाजू, ४ 


असती बहुविध पक्षी रानी, 
गाती, अुडती नभोवितानीं, 
त्या सर्वाची परि तू राणी ! 


प्रसाद तव हा सहज विहडू्गम भावांचा अधिराज. 


स्वभाव लहरी तव आनन्दी 
जणू वसन्तश्वास सुगन्धी, 
करी बागडुनि मजला बन्दी; 
दावी साधा रुचिर चिरसुखी प्रेमळतेचा साज . 
भद्योधक ही प्रभातलाली 
विहरे तुझिया फुगीर गाली, 
गुलाब जणु हा बघुनि अकाली 
पाण्डुर हकेझी यमुनाकाठी शिल्पगुच्छ तो ताज . 
घेरी जव मज ढगाळ रजनी 
तंव तू हो मम अढळ चान्दणी, 
स्मित अुद्धारक तुझिया वदनीं 
न्याहाळित हें तडीस लागो मार्झ जीणे जहाज . 


प्रथम लेखन ता. २ फेब्रुवारी १९१२ ] 


४ आत्म-निवेदन 
[ जाति साकी ] 


सखे, बरें जर नसती झाली ओळख अपुली दाट, 
नसती भरली मग काट्यानी ससाराची वाट, 


स्वप्न-र जन 


स्वप्न-रखखन 99 


प्रेम तुझ्यावरचे हे मार्झे मधुरच नित्य रहाते, 
अजुनिहि आहे परन्तु झाले कटुतम सत्वर हा ! ते, 
दूर राहुनी नकळत तुजला तुझीच करितां सेवा 
भाग्याचा तो कुणिहि निघेना १ मला न शिवता हेवा. 
मला कल्पनास्वगोतिळ तू तिलोत्तमा गमतीस, 

कधी न शिवती हीन भावना पार्थिव दुर्दम जीस. 
स्मित आधी, मग खुले बोलणें, नन्तर ते हितगूज, 
मागुनि आठी, तुटक बोलणें, मोन रुचे नित तूज. 
आण घेतली तू , मी केलें अभिनन्दन कवनांहीं, 
आज साडःगशी “' कीब वाटली, प्रीति कधी लव नाही. 
भलें जाहर्ले आत्मनिवेदन ! - दिव्यच मम भक्तीचे ! 
कशास घालू ओझे तुजवर नवीन विशृप्तीचे १ 
प्रीतिपरीक्षा नको, कीव तव नको, नकोषैभिक्षाही ! 
प्रेमापायी पुरे मिळाली जन्मठेप शिक्षा ही. 

जीवित म्हणजे स्वझ मनोहर, विलसित विश्वासाचे ! 


नको प्रबोधन असलं नीरस सन्तत नि:ःश्‍वासाच ! 
ता. ११मे १९१३ ] 


५ निसर्ग आणि मी 
[ सनीत, वृत्त प्रथ्वी ] 
निश्या दश दिद्यांत या भरुनि शान्तता राहिली, 
भरे शिशिर अन्तरी, ढग न अम्बरीं, कम्बल, 


न वायुह्दि फिरू शके, स्थिति अशी न मी पाहिली, 
निशेस बिलगूनि हें जग निजे, पडे निश्चल. 


टु स्वप्न-रञन 


निसगह्ृदयक्रिया जणु गमे पडे बन्द ती, 

असे अमर तो परी, परम योग-निद्राच ही ! 
मनुष्यद्यदर्ये किती अदि सुखामधे स्पन्दतीं १ 

नकोच दुरि जावया, मजसि जागवी आच ही. 
प्रिया कधि धरील हे शिर अुरावरी दाबुनी, 

म्हणेळ मज, रे नको विरहभीति ती दारुण १ 
कितीक दमलास तू फिरुनि येअनी लाम्बुनी ! 

जरा पड, नसे दुरी मधुर मद्धलाशारुण. 
निसर्ग, तुजला नसे मम सहानुभूती मनीं, 


अशान्त विरहात मी, सुखित शान्त तू मीलनीं. 
सप्टेम्बर १९१३ | 


६ उयामा-रजनी 


[ वृत्त वियोगेनी ] 


सखये, रजनी तुझ्यापरी 
दिसते इयामल आणि सुन्दर; 
किति ही सुखशान्त रागिणी ! 
परि तू-हाय कितीक अन्तर ! १ 
करिती गगनांत तारका 
नयनांचचा तव मूक मत्सर; 
दुरुनी मज या खुणाविती, 
परि कोडेच तुझ्या मुखावर, २ 


'स्वप्न-रखन 


मिणमीण करी दुरी दिवा, 

मज तो फक्त दिशाच दाखवी, 
न अुजेड कुठे पडे पर्था, 

भवती कीर॑ करी धनाटवी. 


निजली तरुकोटरांमधे 

अथवा चः्चल डाहळीवर्री , 
अपुल्या घरय्यांत पाखरे- 

मज अकासच जाग ही वरी. 
विसरूनि दिनास लोटल्या 

गवती टोळ अथेच झोपतो; 
अितका जारे नीच हा क्रिडा, 

मजहूनीहि सुखी निकोप तो. 
निजली असशील तू प्रिये, 

मृदु राय्येवर आपुल्या गर्दी, 
कुठले तुज शीत त्या स्थली ! 

कुठली गे मर्नि काळजी, दुदी ! 
परि मी फिरतो भिरीभिरी, 

मज दे सद्ठभत रावरिकीटक; 
फुलबाग दुरी फुले, फुलो; 

सलतो सन्तत येथ कण्टक. 


ता. २० सप्टेम्बर १९१२ ] 


७ रवसझयोग 


[ जाति झुदड्धव ] 


झोपेत कधी असतां मी 

त्या शान्त तमोमय कालीं 
प्रियदर्शन माझा येऔ, 

अमटवी टवटवी गाली. 
माझिया टिप नेत्रींचीं 

घे टिपुनि झुष्ण ओठांनी, 
दे अरुण शान्ति हृदयाला 

वचनामृत ओतुनि कार्नी. 


जणु अ्धोत्फुळ गुलाब 


मृदु सरस ओठ ते गमती, 


तो सुखस्प्श होओ तों 
जीवींच्या तृष्णा शमती. 


झोपेतुनि हलक्या हातीं 

अठवूनि धरी हृदयाशी 
तो लागुनि जाय समाधी 

त्या प्रेमळ करयुगपाशीं ! 


या जर्गी न माझें कोणी 

झोपेत कोण मग येओ 
अनू नित्य वियोगीं माझ्या 

त॑ स्वभझयोगसुख देओ १ 


स्वप्त-र खन 


स्वप्न-रखन 


का ध्येय दूर गेलेले 

परत ये गाढ झोपॅंत १ 
मग राहिन अपुली आता 

मी झोप सदाची घेत ! 
पण झोपहि गाढ न येऔ 

जरि मरते कामाखारली, 
ये प्रभो, झाक हे डोळे, 

गाडून टाक पाताळी! 

आक्टोबर १९१२ ] 


८ मुलाचा शश 


[ जाति झुद्धव ] 


“६ बुघ बाळ, चन्द्र वर येओ 
रात्रिचा सोनुला खासा -- 

तों “ कुढून मी मग आओ १” 
बोलली बाल-जिज्ञासा. 


अडूगणीं लाडका खेळे 

आओीचें बोट धरूनी, 
दुडदुडा कोकरावाणी 

बागडे मधूनि मधूनी; 
पाहूनि सुखीरची मोत्ये 

हो चान्दण्यांस आनन्द, 


११ 


१२ स्वप्न-रवळ्जजन 


बोबडे बोल लाडिक ते 
झेलितो गन्थवह मन्द. 
सोवर्ण चन्द्र ये गगनीं, 
हो तेणें प्रमुदित रजनी, 
परि खोचुनि शिझुच्या प्रश्भी 
घे माय झचलनी, चुम्त्री 
त्या बालरूप झुल्हासा. 


त्या ग्रीष्मसरित्कृश तनुला 
शरपाण्डुर पातळ शोभे, 
आजानु पदर जरकाठी 
फेनवत्‌ बघुनि विधु लोभे; 
ती सेल गाठ केसाची 
मानेवर गोऱ्या लोळे, 
अन्‌ विषण्ण वात्सल्याने 
येतात भदाने ते डोळे. 
त्या सुन्दर भव्य कपाळी 
नच सोभाग्याची लाली:-- 
अवकळा ग्रहीं जव आली 
त्या निशी कुणी आंतुनि दे 
हृदयाला मूक दिलासा. र 


“साड्गना, साइगना आओ!" 
जिज्ञासा आतुर झाली, 

ती पोरमाय गोन्धळली, 
जाहला जीव वरखाली. 


स्वप्न-रव्ञजन 


कापशी ढर्गी विधु धावे 
त्याकडे दृष्टि वर जाञी, 
तो बाळ अधीर म्हणे की 
“६ का तेथुनि आलो आओ १ 
चल बोलव त्याला पाहू , 
नाहीतर आपण जाअू , 
चान्दण्यांरा खेळत राहू ! ” 
तो वरच बघे, ही सोडी 
थाम्बूनी लाम्ब झसासा. 
“६ चल बाळ जाअं झोपाया, 
निजण्याची झाली वेळ. 
ऱचान्दण्यांसरू्गती खेळू 
सारेच कधीतरि खेळ. ” 
अकूनि बाळ झणि जाओ 
सोड्डनि शान्त फुलबाग 
माडीवर शयनमहालीं 
आऊओीच्या मागोमाग. 
तो पुढ्यांत बिलगुनि पडला, 
झोपेत तःक्षणीं गढला; 
मातृजीव बन्धी अडला; 
परि बसुनी स्वप्नविमानी 


ये जाअुनि आत्मनिवासा. 
ता. ८ फेब्रवारी १९१४ ] 


१२ 


स्वप्न-रळजन 


९ प्रेमाची परीक्षा नको 


[ वृत्त वियोगेनी ] 


सखये, तुज पासुनी दुरी 

असतो मी, परि हं न वावर्गे, 
दुरुनी दिसतेस देवता, 

जवळूनी दिसशील काय गे १ 


पुढती जरि वाळवण्यट हॅ, 

तळपे अग्र रवी शिरावरी, 
परि दूर दिसे सरोवर, 

पडछाया तरुंची अर्री घरी. 


नयनास सुरम्य ही दिसे, 
परि दी घात करी मरीचिका; 
तुज भास म्हणू १ चुकेन मी, 
दिसश्ली सुन्दर पुण्य बालिका, 


फुलवीत गुलाबगुच्छ हे 
तव गार्ली जणु हृ्दसन्त ये, 
सुमनांतुनि या तुझ्या परी 
वचनोद्रन्ध अतीव मन्द ये. 


तुझिया नयनीं चकाकती 

हिमबिन्दूच मनोश चारु की- 
जणु शादतरक्िंगणीवरी 

कवळे अून तशी छटा मुर्खी ! 


स्वप्न-रळ्जन १५ 


जळ खोल, ढगाळ अम्बर, 

अुठवी चश्चल वायु त्या जळी 
तनु वीचि तसाच भड्गुर 

तव हा केदकलाप काजळी. द 
तब भावुक, मन्द, मोजर्के , 

मधु, निष्पाप, सलज्ज भाषण-- 
भरल्या जणु मोहळांतुनी 

मध खाली ठिबके क्षणक्षण. ७ 
हृुदयांतिल माधुरी तुझ्या 

बहिरड्गावरुनी कळूने ये, 
दुरुनी सुख हो जरी अुणे 


न परीक्षा बघणार मी प्रिये. टॅ 
ता. ६ आगस्ट १९१४ ] 


१० स्वझांतील स्वझ 
[ जाति साकी ] 
भलत्यावेळीं कोण बाजवुनि पाही टिचकी दारीं ! 
चोर ! हदयही नाही जवळी; का ये कुणि कैवारी १ 
दार लोटुनी चन्द्राचा का प्रकाश हा मधि झुकला १ 
पण ही छायामूर्ति कुणाची !-'' वाट कुणिकडे चुकलां १ ?* 


प्रिये निष्ठुरे, हृदय अगोदर तू आशामय केर्ले, 

आणिक नेलें ताट ओढुनी जंव ते प्रेमभुकेळे. 

पुन्हा कल्पनाम्बरी झुडवुनी कातरिले मम पडूख, 
खाली पडतां, ' अधःपात हा ! ' म्हणूने केला डड. 


१६ 


स्वप्न-रञजन 


गेली श्रद्धा पार ढासळुनि, पडे हृदय ओसाड, 
वृत्ति काव्यमय निजली येझुनि तीस मूच्छेना गाढ. 
सकाळ गेली दुपार गेली, गेली मागुनि सन्ध्या, 


तिमिरजाल ही विणीत बैसे ढगाळ रजनी वन्घ्या. 
आणि अऱ्चानक मध्यनिश्या जो वाटे झुलडुनि गेली 


तो झुद्धीसह आसभीति कां झुभ्या कराया केली १ 


हृदयद्रावक किति ही चया ! प्रेमोदहीपक कां ही १ 
प्रेम जाय परि गुदमरुनी हे किती विविध शडकांहीं ! 
दृष्टि हाय ही करूनि सोडी मम ह्ृदयाचें पाणी, 
स्मृति मागिल ती परन्तु पुनरपि तयास घनता आणी. 
“६ पायधूळ ही दुर्मिळ ञिकडे झडली केशी आज ! 
कवण निकडिर्चे या दीनार्चे पडे ओवढें काज १ 

आंत या बसा. क्षमा करा पण. मिकार घरटे माझे 
श्रीमन्तीच्या मानित्वाला कसे बरे हे साजे? ” 


असे नको गे पाहू ! माझ्या आंत काय कालवर्ते ! 

परी अचल मुख माझें काही तुज दाविल का लव ते? 
नको पेटवू पुन्हा, कृपा कर, ही प्रेमाची ज्वाला ! 
राख करी ही, थट्टा समजूं नकोस जीवित्वाला. 

“८ नका नका अभिमानी डोके ठेवू पायावरती ! 

वादळ होतां प्रेमपुराच्या लाटा मग नावरती -- 

वेडे पोरी, वाफ जाहली तारे पाणी ते पाणी, 

नीं पहा हिमशिलाहि पाणी ! तू का दासी ! राणी ! 


स्वप्न-रळ्जन 


रोष निमाला, पूर्वीची ती गेली दुष्ट असूया, 
बघ नव जीवित ! पहाटतारा झुगवे, अठ हसू या! ” 


हाय ! परी स्वर्गीय तरी तें होते स्वच सारें ! 
फसवुनि छळिशी असा नववयीं, दैवा दुष्ट कसारे! 
ता. २६९ आक्टोबर १९१४ ] 


११ निदिगन्धाचीं फुलं 
[ जाति केशवकरणी ] 
ज्या निशिगन्धी जीव लोभती दोघांचे आपुले 
सहज ही देशीं त्याची फुलें. 
लावितात या रौप्य कुटिलमुख सनया वायुस पिसें, 
रागरव काढुनि सोरभ-मिषें. 
जिवन्तपार्णि मी समाधि घेओं बन्द करुनि चहुकडे, 
बुज वुनी हृदयाचेही तडे. 
हेर तुझे पण कोठुनि शिरले न कळे त्यांनी परी 
पाडिले महाद्वार अन्तरीं. 
आडवू केवि मी १ विजयी तव लोचने ! 
लक्ष्मीस यावया “ नको ? कोण हो म्हणे ! 
देझळ भभ हें तुझेच गे शोभने ! 
पण तू येशी जाशी, आजहि अशाच लहर्रमुळे 
आपिशी प्रसाद म्हणुनी फुर्ले. 
मी कान्तारी कण्टकरायनीं पर्डे अकलेपणी, 


न लागे पापणीस पापणी. 
स्वभ-रखन २ 


टॅ स्वभ-र््न 


संदयाभ्र येअनि अकाली शिशिराकाशावरी 
लपवी सर्व अमरसुन्दरी. 
वठूनि गेल्या भावतरूच्या ढोलीमधुनी कुठे 
मधूनिच पिडूगलध्वनी झअुठे. 
तों मन्द गन्धवह ये, मग मधुदेवता, 
नव योवनरस पुनरपि वाहूं लागतां 
सृष्टीस रडूगवी अरुण राग हा अता--- 
हृत्स्वामिनि, तू अता न जाओ, ग्रह हें कर आपुर्ठे, 


जेवर तू तंवरच मधु हा फुले ! र 
ता० २२ जुले १९१५] 


१२ प्रेम कशावर ? 


[ उत्त तोटक |] 

मणिकाच्वनयोग बरा म्हणुनी 

प्रिय मी तुजला तर हें कथित; 
बहु लाभ तुला न मला वरुनी 

खनि देख रुचेल तुझ्या मतिते. 
तनु राजस, पाटल कान्ति मम 

म्हणुनी जर मानसचुम्बक मी, 
तर ती बघ बाग, तिच्यांत रम 

मिळतील तिथे न गुलाब कमी. 
हृदयांतिळ रत्न अनघ्य परी 

गुण देतिळ तेज असे अितर- 
जडर्ले तव यांवर चित्त तरी 


प्रिय तूच सदा हृदयीं विहर, 
चा, २९ सप्पम्बर १९१५] 


स्वप्न-र जन १९ 


१३ कुमारी पिरोजा 
[ जाति पादाकुलक ] 


सुशुभ्र पाठीवरुनी लोम्बे 

सेल तिपेडी वेणी धूसर, 
लाल फितीच्या आगवळाची 

गाठ रुन्द किति चमके सुन्दर ! १ 
तलम मल्मली तगरशुभ्र तो 

तडूग झगा आजानु तनूवर, 
अुठाव अपुला त्यांतुनि दावी 

गोण्डस बान्धा प्रमाणसुन्दर. र 
दिसे कसा सुकुमार अुन्च हा! 

हालचाल रमणीय पहा की- 
पवन लवुनिहि सरूतरू जणु 

अध्वॅसरलगति सन्तत राखी. : 
तुरळक तुरळक झग्यास झालर, 

ती साघधेपण अधिकचि खुलवी; 
श्रीमन्तीच हे साधेपण 

सदमिरुचीला केवि न झुलवी १ डु 
काळ्या जाळीच्या मोज्यांतुनि 

विलसति हिमसित जड्धा सुन्दर, 
येतां मोक्तिकघवल मत्स्य ते 

जसे गहनजालिं जवळ जवळ वर. ष्र 
अुन्च निमुळत्या टाचेचे ते 

बूट घालुनी शादल-भूवर 


स्वप्न-रखन 


डोलानें किति फेऱ्या घेते 
गिरेबाज गुल्छबू कबूतर ! 
फिरत गुणगुणे चाल विदेशी 
नाचर्वील ती जिवास अशी, 
किती हळू की शान्तता दिसे, 
कान देति तरु हे पुष्पमिषे. 
गुलाब टवटवले अु॒द्यानीं 
त्यांत विराजे हदी फुलराणी, 
जाय हळू फुलझाडाजवळी 
फुलांस हुडगी, चुग्बी, कवळी. 
अहा परी हे निर्भय डोळे, 
किति विश्वासी साधे भोळे ! 
हग्हार येथे नसे प्राणहर, 
विद्ध जरी हो मृदु रसिकान्तर. 
तरतरीत 'ही अन्नत नासा 
आयंत्वाची बोले भाषा, 
मुखीं बागडे अलड आशा 


अजुनि न ठाझुक जिला असासा. 


लाजबीत अुत्फुळ सरोजां 
फिरे प्रभाती पहा पिरोजा, 
या अर्धोन्नत वक्षी तार्जे 
फूल गुलाबी सपणे सार्जे; 
परी फूल हें नामी कसले! ' 
जरा वर पहा किती विकसळे- 


शत 


११ 


स्वप्न-<रळ्जन 


किती विकसले गुलाब गाली १ 

अिरमबाग जणु बाला झाली ! 
छटा फुलौरी जरी ही हिची, 

तरी अजुनि ती लज्जालाली 
मूक सड्कुच्षित मधु प्रीतिची 

नाही शिवली हिला अकालीं. 
खेळाडूपण सुक्त मनाचे 

चमके नयनी, विहरे वदनी; 
मोकळिकीच्या आनन्दा 


लास्य विशद हें मोक्तिकरदर्नी. 


सतेज सुक्ता रम्य हुर्मुजी, 

का ही गाथेमधली कविता १ 
ज्ञान मधुर ज॑ हिच्या हितगुजीं 

गाथेसहि ये काय शिकवितां १ 
रस्त्याने मी जातां जातां 

थबकुनि बघतां ती मधुमूती 
सहज भेटले डोळे चारी, 

हर्दि अवतरली काव्यस्फू्ती. 
दृष्टि काढुनी परि मजवरुनी 

फिरे कुमारी ती निजतन्त्रे, 
अुभा जेथल्या तिथे परी मी 

भारियलेला अनुक्तमर्न्त्रे, 


ता. २८ आक्टोबर १९१५ ] 


ट्र 


१२ 


१्रे 


३.4 


१५ 


१६ 


१७ 


२२ 


स्वप्न-रळ्ञजन 


१४ वाग्यत मोहिनी 
[ जाति केशवकरणी ] 


जणु चिन्तांचा समूह सारुनि मागे तू बान्धिला, 
भव्य हा तव अम्बाडा ढिला. 
पुढे विराजे शारद साधा प्रसादपूर्णन्दु हा, 
न या जणु कुणि मित्राची स्पृहा, 
पीरे द्दा दिसतां भावासिन्धु मम हेलावू लागतो, 
तयावर मी वाहत राहतो. 
हा अचलनि मज कघि आस्वर्गात्‌ चढवितो, 
गर्तेत तर कधी खोळ खोल दडवितो, 
तट पार दिसेना, हा न पुरा बुडवितो, 
सागर न कधी आटायाचा, असह्य माझी स्थिती-- 
कुणाला परन्तु याची क्षिती १ १ 
दृष्टि मना, तव या नवयुवतीह्दयोद्यानावर--- 
अरे, पण अतिकाडूक्षा आवर, 
हनूवरिल खन्दकापलिकडे पझ्मराग-गोपुरीं 
कवार्डे बन्द पहा हीं पुरी. 
अुत्सुकता वाढवी बन्द हे गोपुर चेतोहर, 


' दिसे वर मोनाची मोहर. 


असतील अन्तरीं भावसारिका किती, 
मज गमे न ज्यांच्या अुत्कटतेला मिती, 
जणु वाणिविलासास्तव शेपा टाकिती, 
थरके सरके अधर गमे हा दाविल करुणा जिती- 
विलसते मुकुलदन्तराजि ती. रे 


स्वप्र-रस्न रडे 


हीं नयर्ने का चन्द्रकान्तरसपूर्ण शान्त हीं तळीं 
जयांच्या यशोधवल हिमजळीं 
शामी झेनोबियासारख्या दोन श्यामसुन्द्री 
विलसती डोली बदकापरी ! 
नमेद्मतिची लकेर करितां नर्तन येथे क्षण 
चचमकती कसे हिऱ्याचे कण £--- 
लावण्ययुक्त थडकतां नमदाजळ 
नि्शि घाटी अुतरे जणु तारा-मण्डळ ! 
हे कटाक्ष देअुनि सुख करिती विव्हल, 
नेत्र बदामाकार कधि असा चमत्कार दाविती 
यांस पण जन सालस भाविती. शै 


तस्त रूक्ष पण संस्कारक्षम कोमल भूमीवरी 
मृगाच्या पडतां काही सरी 
अन्तर्वेमव वरती ये नव सतेज जणु पाचुचे- 
पुनरपि नव वय न कुणा रुचे १ 
तें झालें या हृदी जेव तुझे मृगलोचन वषले, 
हुरळळं हृदय खुळे हषलें ! 
परि मग आद्रोना कां नच आला क्रव १ 
नित दिसे ढगांचे शुष्करडूगलाघव, 
न स्वातिहि वळली, होय न तिज आठव, 
न हो जिवाचे सोने जरि ती दसऱ्याची ये मिती, 
नेत्र हे तव मुख अन्वेक्षिती. डं 


आणिक कोजागरी अद्दा ती पवित्र सुखशीतल ! 
सुधा तंव न्हाणी अवनीतल, 


२४ 


स्वप्न-र चत 


विश्व लावुनी समाधि बैसे आत्मतत्त्वचिन्तनी 
प्राण तो त्रझ्माण्डी चढवुनी, 
प्राण तोच हा पूर्ण 'चन्द्रमा, तपस्तेज चान्दणे, 
चहुकडे शान्तीचे नान्दर्णे, 
मधुतरड्ग अठती त्यासमर्यी हृत्सरी, 
अमलतीं ध्येयकुमुर्दे मग नव हासरी, 
काव्यात्म गूढ तरलता हले अन्तरीं-- 
मधु मुद्रा तव शान्त चन्दिरी समुद्रापरी किती ! 
चकोरें व्यर्थ ती सुधा पितीं ! ५ 


ताप शमेना, अथे जमेना काही तुझिया सुर्खी, 
दृष्टि मम जारे सोष्ठव-कोतुकी. 
पाहत राही बाळ कोतुकें काळ्यावर पाण्ढरें, 
क्षणच परि ती जिज्ञासा ठरे; 
रत्नजडित परि लेख या निळ्या घुमटावरचे निर्शी 
कोतुर्के किती निरखी ज्योतिषी ! 
वेडाबुनि त्यापरि मी तव वदनाकडे 
पाहतों, झट्टनहि अर्थ न कां सापडे १ 
कधि औदास्याची त्यावर छाया पडे, 
शरदभ्रासम धवल रम्य अुपजबी परी भीति ती, 
छुपस्त हो पुढे तरलवीचि ती. द 


काहीतरि गुणगुणुनि निर्मिशी स्वरसड्ठम सुन्दरी, 
पहा वर तारा स्थिर अम्बरीं ! 

अवकाशी अतिदूर मण्डलीं नाचत त्या हासती, 
प्रमोदे का कम्पित भासती 


स्वप्न-र छन 


मुरलीरव ओकुनी मधुवनीं प्रीतियोगसाधिका 
हो जशी कम्पित ती राधिका ! 
या दिव्य देहिनींना येओ अकुं का 
तव गान चित्तह्र १ का भ्रम मज हो फुका १ 
प्रेमाकुळ मानस सहज करी या चुका- 
झुळूक परिमळ हरी तशी हृद्धाव गीतलहरि ती -- 
मोहिनी परि तू वाग्यत किती ! 
ता.२२ आक्टोबर १९१६] 


१५ निरादंतील समाधान 


प्रेम कुणाचे मजवर नाही हें खडतर दैव, 
असे हा तथापि आनन्द; 
असती कोणी ज्यावर माझें प्रेम सर्वथेव, 
न त्याला काही निबॅन्ध. 
मी न भिकारी, हृदर्यी माझ्या प्रेमाचा साठा 
ळुटा हो लुटा सन्धि हीच ! 
पळू नका मोकळ्या तुम्हाला जरी दहा वाटा, 
नसे हा कोठवळा नीच. 
प्रेम करीं मी, दगड नसे हें नर्से काय काही ! 
लोटली ही अमृतगडूगा, 
शोण कुठे, यसुनाहि कुठे या भलत्या शूकांही 
कां करू हिच्या वृत्तिमड्गा १ 
हृदयजे, वहा खोल सन्थ 
नसो तुज कसलीही सन्त; 


१६ 


स्वप्न-रञजन 


प्रयाग येतां होञजिल सडूगम, आक्रम निजपन्थ, 
अडुं नको, नको म्हणू “ हन्त ! 


रत्न निपजले ते भूगर्भी पडे अन्धकारी, 
येओ वरी गारगोटी; 
रविकिरणे चुम्बितीं तिशी, कुतुकतीं मुलें भारी, 
प्रतिष्ठा परि ती का मोठी! 
साधी वाडमोहिनी सहज जो असा रसाळ कवी 
स्वस्थळी राही अज्ञात; 
चचन्द्ररोखरा, तव कविता-रति परी मला झुकवी 
फुलाला जसा आुषावात. 
रसिक नसेना कुणी ! जन्म ये मला गुलाबाचा, 
स्वतःला कां लेखू तुच्छ १ 
खिस्तशिरीं बैसला म्हणुनि का कण्टकमुकुटाचा 
होल कधी सुमनगुच्छ १ 
विहक्कम होझुनि गाओऔन, 
साद जरि दे वनराऔ न; 
अिन्द्रघनूस न बघे अभागी कुणी दृष्टिद्दीन 
म्हणुनि का वैभव ते दीन १ 


मजवर नाही प्रेम तुझे हें सखे, जाणतो मी; 
नको तू पुनःपुन्हा साड्गूं. 

पडली आहुति या जीवाची प्रेमाच्या होमी 
आणखी काय दुजे मागू १ 

म्हणती प्रभुने निम्रूदाच्या भव्य अभिकुण्डीं 
निर्मिली बाग थण्डगार, 


स्वप्त-रञन 


अदाह्य अित्राहीम मधोमध, देवदूतझुण्डी 
भोवती करीत सच्चार, 
न मी प्रभुभ्रिय, मी प्रेमपिसा अणू अणू जळतो ! 
यांतही समाधान वाटे; 
अकतानता परी भद्भतां आत्मा कळवळतो, 
फुलांचे मग बनती काटे. 
तथापि न माझा अक्रोष, 
जरी तू देशि मला दोष. 
वायुरूप होअनि करिन मी नित्य तुझा घोष, 
मला कीं त्यांतच सन्तोष ! 
ता. १० आगस्ट १९१७] 


१६ चूकासूक 
[. जाति झुद्धव ] 
घ्यानाचा भज्क न व्हावा 
लाविले म्हणुनि मी दार, 
मग अिष्टदेवताप्रतिमा 
पूजिलळी घालुनी हार, 
वाजतां कुठे पाचोळा 
शापिली खोडकर खार ! 
ये ध्येयमूति सुखदायी, 


मम दार लाविलें पाही, 
अन ततठीन्च परतनि जाओ'.-- 


३4 स्वप्त-रछान 


अन्‌ सान्ज टळूनी आता 
चहुकडे भरे अन्धार, र 
स्तुतिकाव्य रचाया बसलो 
यमकास यमक जुळवीत; 
स्वरभावयोग साधाया 
हृदयाची तार पिळीत; 
गुरफटली, रस्ता चुकलो 
परि शब्दांच्या अटवीत- 
परि अवतारी ती कविता 
स्वरतरक्षिणी मधुललिता 
हा योगच--- तिज आळवितां 
निशब्द येझुनी गेली- 
बिनसले हृदयसड्धीत. र 
सजविले सखे, सुमनीं या 
निर्जीब तुझ्या प्रतिमेस, 
सजविले तयांनी असतें 
तव मादक काळे केस. 
का फुलांस आश्या नसती १ 
भलतेच काय केलेस १ 
दारावर टिचकी नुसती 
अन्‌ हद्दी वेणीवर हसर्ती- 
करि दार हानि ही नसती, 
भक्धिळें दार, ये आता 
वा धाड मधुर सन्देश, ३ 
ता. २५ सप्टेम्बर १९१७] 


स्वभ-रस््न 


२९ 


१७ गोड शेवट 
[ जाति दिण्डी ] 


अजुनि युबती-गालास लाजवील 

असा पाटल तव रडूग हे गुलाबा ! 
स्वा्थसाधू परिवार कठिणं काळीं 

तशा बघती त्यजु पाकळ्या तुला बा ! ९ 
गड्या, कोटुनिे आलास पहा कोठे, 

हाय दबुनी चुरलास पुस्तकांत ! 
सूक्ष्म अुरला तव गन्ध परी माझ्या 

शान्ति वितरी या भ्रान्त मस्तकांत. र 
सान करुनी ठेवुनी अडूग ओलें 

खात झोके होतास मन्दवातीं, 
माव अपुला वाटीत विनामोलें 

सृष्टिभक्तांना मधुर सुप्रभाती. द 
नेत्र-सम्माषण गोड तुझे माझें 

थाम्बवूनी मज मित्र मम म्हणाला; 
व्यर्थ झुडुपावर सुमन हें विराजे, 

पहा खुडिळें मी, साड्ग तर कशाला? ४ 
ओळखेना छे, रसिकता न तूज, 

केशपाशी कुसुमच्या खोवणार. 
स्फूर्ति पावुनि ती स्वीय हृदयगूज 

काव्यमालेमधि सरस ओवणार. ५ 
अत्तमाड्गीं तुज ठेविळें असेल, 

तिर्ने त्याचे %ण फेंडिलें स्मितांनी; 


स्वप्न-रव्जन 


आणि नमदवाड्गारभाषणाची 
लाट चढली असणार त्या ठिकाणी. ६ 


तिच्या केशीं परि दिसे अता अन्तीं 

गुल्छबूच्ची ती दन्तशुभ्र वेणी, 
आणि अर्वचित तू सापडशी ग्रर्न्थी, 

भम्नह्दयावलि ज्यांत कविश्रेणी ! ७ 
तोडुनी ना तुज आणिर्ळे सख्याने १ 

वृत्ति घायाळ न कशी तुझी झाली १ 
दिसे भावि स्थिति पुढे कवण रम्य 

जिच्या आदोने जखम भरुनि आली £ ८ 
केशगुच्छावर बसुनि साभिमान 

श्रे्ठसडूगतिर्‍ची स्तुतिच जागजागी 
घेत जीवित-दिन सखे घालवावा- 

सद्गुणांची स्तुति हीच कां बिदागी? ९ 
प्रीतिकवनीं तरि नांव हें निदान 

अमर व्हार्वे म्हणुनि तू झुलसूनी 
सज्ज का रे झालास दूर जाया १ 

कीति लाभे का घरी कधि बसूनी ?! १० 
परी कां ते ! प्रेतास वहायाला 

जरी अस्ते तोडूनि तूज नेले, 
हवे ते ही हसुनीच सहायाला,- 

कीर्तिसोख्याचे सुमन नच भुकेले. ११ 
जवळ आहे ते कुठे कुणिहि न्यावे, 

काय होअिल पुढती न विचारा, 


स्वप्न-रवळ्जन 


हसुनि हृसवावें, रज्षनीं रमावे, 
काळ येतां धूळीस मिळुनि जार्वे. 
बरें सुमना ! मज कळे तुझा हेतू , 
कविश्रेष्ठांची सड्गतिहि न नीच; 
अशा सुद्ृदांसह दिव्य शान्तिघे तू , 


ग्रथित करितो तुज काव्यसरीं मीच. 


मुक्त सुमना, तुज रोवटीं पहा ही 
युयुक्षूंची लाभली जशी जोड 
तशी लाभो मज, नको अन्य काही, 


गोड शेवट, मागील सर्व गोड. 
ता. २९ ऑगस्ट १९१८] 


१८ माझी अिन्दुबाला 
[ जाति केशवकरणी ] 


पहा वर नभीं स्वयम्प्रकाशी निश्चळ तारा किती 


खुणेचे हृरार मधु टाकिती. 


अगणित या पळबिन्दु ज्यापरी कालमहासागरी, 


वा जसे भानुकिरण अम्बरी, 
अथवा जेसे किरणामधुनी तरडूणारे अणू , 
अणूर्पारे मज या तारा जणू ! 


मजवर सत्ता गाजवायला मजला नलगे कुणी, 


चित्त घे अिन्दु अक वेधुनी, 


. 


$.* 


१२ 


शड 


कलाधीन ही असो, क्रमणपर असो, नसो निर्मल 


-सुधा ही दे परि मज शीतळ. 


ह. स्वभ-रस्लन 


म्हणो ज्योतिषी अुसनें सारे हिचें रूप्य वैभव 
अशाश्वत जस चमकर्ते दव, 
त्यांचा न दोष अनुमान जरी वाकडे, 
रूरूवची दृष्टि न त्यांस कुठे सापडे 
की कसे बघावे प्रमद्वरेच्या कडे, 
पहा अिन्दुसोन्दर्यापुढती फिक्या तारका किती ! 
अहा प्रिय अन्दु अक जीवितीं! 


ता. २४ आक्टोबर १९१८] 


क €< 
१९ मध-माहना 
[| जाति उद्धव ] 
कां नको मधुक्रम आज १ 
कां सुर करिशी दूर १ 
कां कान झाकुनी घेशी 
पाहूनि चडूग-तम्बूर 
संहिता गजलांची ही 
श्रतिमधुर न लागे आता १ 
वाटती आज का तुज या 
अळह्याच्या बाष्कळ बाता ? 
कां देशी आज निरोप 
मायेचा करुनी लोप १ 
काय हा मधूबर कोप १ 
सोडिशी सनातन धर्म ! 
काय हें भयावह कम ! १ 


स्वप्न-र्न 


स्वभ-रअन ३ 


बग्दाद अिड्ग्रजी झालं, 
रे प्रभूचीच घटना ही ! 
देवाज्ञा शीर्षी धरणें 
अिस्लाम अन्य बघ नाही. 
पाचवा मुहम्मद तुकी, 
नप जार्ज पाचवा पाही ! 
अकार्‍ची सरली शाही 
दुसऱ्याची फिरली द्वाही. 
क्रान्तीचें फिरते जाते, 
राष्ट्पीठ होझआुनि जातें, 
काळतोण्ड खार्ते त्याते; 
तू परी मुक्त अविना्ी ! 
कां भिअनि बहकुनि जाशी ! 


ह्या सदा पवित्रच आत्मा, 
शारीरिक किल्बिदा सारें ! 
अल्लाचे आपण अवघे 
त्यालाच मिळू माघारे. 
तो करीम कनवाळू तो 
तो क्षमाशील गफ्फार, 
तत्क्षमेस कार्य असावें 
म्हणुनि हा पाप-करभार. 
या विरोधिनी भक्तीस 
प्रेरिता तोच जगदीरा ! 
नर जणू वायुषर पीस. 


4 


२४ 


स्वप्न-रजन 


हो झुमजुनि अन्तर्यामीं 


निज भवितव्याचा स्वामी, 


हे ओहिक जीवित म्हणजे 
करमणूक, केवळ खेळ. 
अज्ञेय कठिण नियतीचे 
हें असे दास्य निभेळ. 
कवण ती युक्ति मुक्तीची 
साधाया आत्मविकास १ 
मधुसमाधि अकच साधी; 
कां साडगू अनुभविकास १ 
घे पद्मराग-रस घुटका 
हटकूनि पळांतच सुटका ! 
खोटीच मनीं चुटपुट कां ! 
भूतलीं मधुच अमृतरे! 
मधुरूपे ब्रह्मच अुतरे ! 


येवोत धर्म, जाबोत 

जणु सिन्धूवरिल तर्क, 
वाढोत जन्मुनी राष्ट्रे 

वा पडोत पावुने भड्भ. 
ब्रेफिकीर पीर फकीर 

जे तेच सुक्त निस्सद्ध ! 
तारेने चढती स्वर्गी 

रागरड्ध जेथ सबड्ठू, 


स्वप्न-र5-जन 


जरि फिरवी काळ रहाट 
दर्वेशी अकच थाट, 
हे चिदानन्दसम्राट ! 
दिसण्यांत कलन्दर दीन 
त्यापुढे दिकन्द्र हीन ! 


या द्रवीभूत अमनीला 
प्राशनी पवित्र बनार्वे, 
ते मदिर नयनिंर्चे पाणी 
हग्शरी ओढुनी प्यार्वे, 
प्रेमवाय शिरतां अद्धी॑ 
अद्वैत गूढ साधावे, 
जननयर्नि धूळ फेकाया 
मधुगीत द्यर्थी गावे; 
मग- गुरुप्रसादावीण 
प्रेमपन्थ फार कठीण ; 


बसुं नको परि अुदासीन. 


ऱचल वर्स्रे ठेव गहाण 
पण मधुची शमव तहान, 


ही पहा कला सष्टीची-- 
मधुवात फुलवि ओसाडी; 

भाळुनी प्रफुल गुलाबी 
बुल्युलहदि मधुस्वर काढी. 

जाणीव नेणिवेची घे, 
मधुविद्या शिक आनन्दी, 


३५ 


३६ स्वप्न-रजन 


तनु दों दिवसाची साची- 
मधुच्याच गढुनि जा छन्दी. 
बुडबुडे तरद्धति काठी, 
छे ! नको कपाळीं आठी--- 
अझुलटली, अुलटुं दे साठी !! 
हें जिवन्त पावक पाणी 
योवनश्री पुन्हा आणी. ७ 


विधिनिषेध पाळुनि लाभे 
स्वर्गी तरि काय विशेष ! 
जे अथे दिसे कघि काळीं, 
तै तिथे असेच हमेश. 
हारीत-गमा त्या हूरी 
प्रोनतस्तनी, रजताद्धी, 
मदिराक्षी, ललना, त्यांच्या 
तारांची चमक अपाड्धीं; 
पाचुच्या पाण-थळ बागा 
प्रणयानुकूल त्या जागा ! 
ये रद्ध अधिक अमनुरागा 
चुम्बितां द्राक्षकन्येला- 
चल घे रे ! - अकच पेला ! टॅ 


ता. ९ फेब्॑!वारी १९१९] 


'स्वप्न-रव्ञजन -1_ 
२० कुणी काय बान्धघिलं 


तेज पाहतां याचे दिपते होझुनि जाते मूक गिरा, 
कोहिनूर जणु ! अद्वितीय हा कला-किरीटांतील हिरा. 
रवितापाने वितळेना जर हिममन्दिर मी यास म्हणू, 
कपूराचें कर्से ! गन्ध नच, न जाय अुडुनी अणू अणू. 
अदात्त जणु मन्दार-मण्डर्पी बघे स्वप्न मधु वास्तुकला, 
कुराणवचनाक्षरी हार हा जिच्या गळां न पहा सुकला. 
पुण्य कुणाचे असे रूप घे हृदयक्धम सद्भमरवरी १ 
शान्ति मनाला पावे येथे, मृत्युहटि शोभा अमर वरी. 
यमुनातीरीं कीर्तिकुल्च ह्या बघतां साक्षात्‌ काळ म्हणे, 
“£: घम नको मज माझा, नलगे यापुढती अथवा जगणे. ?? 
काय नवल जर आले सोडुनि यक्ष सोधमय निज नगरी 
जीर्ते बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्वन्द्रिका धौत करी ! 
स्मारक धन्य ! प्रीति धन्य ही ! धन्यच राणी मुम्ताज ! 
चिरनिद्रेर्चे स्थान तिच्या हो मन्दिरराज असा ताज ! 
यवनीप्रिय-कवि-रसगक्धेचा पडे फिकाच अथे नखरा ! 
दिल्लीवलभ शहाजहान ! तू जगन्नाथ दयितेन्द्र खरा ! 


भस्म चर्चुनी कृष्णमू्ति हे कोण झुभे जागोजागी ! 
बैरागी का सुकाळले जे हिन्दुस्थानीं हतभागी १ 
गाम्भीर्यांचे बा स्थैयांचे पुतळे भव्य, सदैव खडे, 
यांच्या डोळ्यासमोर झाले कितीक तख्तांचे तुकडे ! 
हतबल यांच्या पुढे जाहले सृष्टींतिल राक्षस सगळे-> 
गाठ पडे निःस्पृद्द शूराशी तंब सत्वर बळि-गर्व गळे. 


- 44 


स्वभ-रधन 


भुऱ्या काजळी जटासद्धती वायु करी खेळुनि दद्भा, 
भीति कुणाची त्याला जाचे नाचे जो जगभर नद्धा ! 
सह्यसुतांना सह्य सदोदित अुष्णशीतवायुवृष्टी- 

करी प्रतीक्षा कालाऱेचची अुदासीन मिटली दृष्टी. 

कुणी यांजला प्रसन्न केलें महत्त्व यांचें ओळखुनी १ 
शिरीं घातले किरीट नूतन, भम तरी दिसती अजुनी. 
दुर्गस्तम्मी याच झुभविला कुणी घुमट शिव-राऔचा १ 
रिद्क वाजतां ध्वानि दुमदुमला हिन्दुपदाच्या द्वाहीचा. 
असे किती गड ज्यांवर आता फडकेना झेण्डा भगवा- 
हालवूनि जो हृदय मराठी म्हणे “ स्वत्व मरुनी जगवा” ! 
त्यांत रायगड, राय गडांचा, राज्यारोहण तेथ घडे, 
स्वामिनिष्ठ शिवरक्षारक्षक ! आज अ-नाथ कडेस पडे. 
धन्य महत्त्वाकाड्क्षा, धमप्रीति, राज्यकारण नव ते ! 
धन्य शिवाजी राष्ट्त्रत्मा ! चरित्र झुद्दोधक तबर्ते ! 


स्थळें शोधुनी निसर्ग सुन्दर रम्य मन्दिरें, घाट कुणी 

वा पडशाळा बान्धुनि केळे येते जाते लोक क्र्णीं १ 
पुनरुद्धारे नवीं पाहतां किती मन्दिरें भम जुनी 

धन्यवाद आसेतुहिमाचल मिळती कोणाला अजुनी १ 
अन्नछत्रही विद्याभिक्षुक, यात्रिक यांस्तव करुनि सुरू 
संसृतिचिन्तेतुनि सोडविले विद्याध्यापक धमंगुरू ! 
जिच्या व्यक्तिगत अुत्पन्नांतुनि वाहे दानाची सरिता 

ती गद्धाजलनिमल राणी कोण जिचा नच कोश रिता ? 
भोगपराड्सुख होय परि न घे कतेव्याचा संन्यास, 
निदिध्यास घे सदा शिवाचा--योग कठिण हा अन्यास. 


स्वप्म-रळजन २१९ 


राजयोग जनकाचा नाह्दी भाकड गोष्ट पुराणींची 

रहस्य दावी अितिहा्सीची कथा अहल्याराणीची. 
काथ्वनगड्धा वाहवूनि जी झुभवि यशाचा धवलगिरी 
होळकरकुलप्रभा, कोण हो तत्स्मृतिला न घरील शिरी १ 


प्रेक्षणीय हे होद पर्वतीवरी कुणि गर्वे दाखविती, 
आणि कशाचे आणुनि चित्तीं भोजनपर्वे आठविती. 
पक्कान्नांचे म्हणतां येओ अजुनिहि तद्रन्ध त्वरित--- 
या दुष्काळीं महाभोजनस्मरणहि होओआ रसभरित ! 

थू थू त्याच्या राजवटीवर ज्याचे स्मारक हेंच असें ! 
बघुनि मराठी हृदय भम हो, आुपहासे जग बघुनि हसे. 
लाडुबहादुर, कामान्धातुर, वाक्‍्चतुर परी जो बाजी 
भेकड पाजी, महाल-गाजी, करी पुण्याची शोभा जी ! 


कुणी काय बान्घिलें पाहतां दिसतो क्रम अितिहासाचा, 


अन्ध सदा नर, विमार्ग दिसल स्पष्ट जरी किति ऱ्हासाचा ! 
ता. ६ अंप्रोल १९१९ ] 


२१ असो रिथर तुझा इक्‍्सन्देदा 


तुजपासुनि मी असतां दूर्‌ 

लागे हृदर्यी नित हुरहूर , 

नयनीं झुत्कण्ठेचा पूर्‌, 

क्षणोक्षणी ज्या झुठती शडूका त्यांनी होओ अन्तर चूर . १ 


स्वप्न-रस्खन 


स्मरण तुझी काढी तस्वीर , 

चुम्बाया मी होय अधीर्‌ , 

भीति बदे तो मागे फीर , 

आता मागे जाझु कुठे मी टाळुनि ही नैराश्यविहार १ २ 
प्रीतीच्या सुन्दर बागांत्‌ , 

सुमकञ्चुक घालाने अड्गांत्‌ , 

आश्या बसली गाणीं गात , 

वसन्तरागांतळे आळवित मोद्दक मधुरस्वर रड्गांत्‌ . रे 
अितक्यांत दिसे भीति कुरूप, 

आशा होझआुनि जाओ चूप, 

जाओ गाण्यांतील हुरूप , 

गप्प बसावे लागे कें तळमळ असुनी आंत अमूप . ४ 
मागे टाकुनि कितिक मुल्ख्‌ 

आलो गणुनि न तहानभूक, 

गवसेना तुज बघुनिहि सूख्‌ 

काय करूं मी ! साडग सखे मज, यामध्ये कवणाची चूक! ५ 
आत्मनिवेदन हा का दोप्‌ 

की तू धरिश्ी मौन सरोप्‌ ! 

औक प्रेमाचा जयघोष , 

तुला साडूगतो, पर्वकाळ हा, सखे लूट ये हा हृत्कोष्‌! ६ 
मेघासम कान्तीने इयाम, 

त्याचपरी तू जीवनधाम्‌, 

ववातकास या दे विश्राम, 

तव हृदयडूगम वाग्वर्षावे टाक फुलवुनी जगदाराम ! ७ 


-स्वप्न-रस्छन ४१ 


वर बघ आुघडुनि नेल विशाल , 

बघु दे मज हृद्रळूगमहाल्‌ 

भ्रमवी मज किति मोहनजाल्‌, 

प्रेमाभिक्षु मी, भ्रमुनी थकलो, थोडी तरि मज भिक्षा घालू ८ 


असला पुण्यप्रीतिनिवास्‌ 

सदा मिळावा या जीवास्‌ ; 

व्हावा याचा येथ विकास्‌ --- 

प्रिय रमणीच्या पुढे कोणती गे दुसरी पुरुषाची आस्‌ १! ९ 
मुखकुडूमल तव हें कां बन्दू १ 

लपवायाचा तुज कां छन्द १ 

सोड प्रणयोद्वारसुगन्धू , 

कण्ठ सोकला, दे मज चाखू निदान शब्दाचा आनन्दू ! १० 
सोड सोड नयनांतुनि बाण , 

विद्ध हृदय कर, घे प्राण , 

शाड्डांचे बघ हें थेमान्‌-- 

सोडुनि आश्वासनास्त्र अपुले कर गे यांची दाणादाण. ११ 
प्रियकर तव हा बघ निष्काम ! 

नाम तुझे घे, न पुसे दाम , 

माझ्या हातुनि तू घे काम , 

पुरुष मिओना कष्ट कराया, निथळो निढळाचा या घाम्‌ .१२ 


सहानुभूतीचा तव वात्‌ 

भरो फिरो मम हृदयशिडांत्‌ ; 

हेलावत जावो दिनरात , 

अष्ट तडीला परी दोबटीं लागो तारू धक्के खात. १३ 


४९ रवप्न-रळ्जन 


परुवबासनीं तू अपुल्या बैस्‌ , 

आत्मानन्दीं विलसत अस्‌ , 

भरले दाबु दे सिन्धु त्वेष , 

मी न गर्णी या प्रचण्ड लाटा, असो स्थिर तुझा इक्सन्देश! १४ 
ता. २१मे१९१९] 


२२ भितो मी तुझ्या चुम्बनाते 


भितो मी तुझ्या चुम्बनांते सुशीळे, परी भ्यावयाला नको तूज गे, 
असे जीव आक्रान्त हा शोक-भारें, न तूझ्यावरी भार लोटू बघे; 
तुझी चाल, चर्या, तुझा दाट, यांना मिता मी, मला तू न भ्यार्वे परी; 


असे झान्त अव्याज भक्ती कुमारी, जिने पुजितो मी तुला अन्तरी. 
ता. २९ जून १९१९] 


२३ दिसण्यांत सुन्दर ती नसे 


दिसण्यांत सुन्दर ती नसे बाला जद्या बहु बाह्यता, 
स्मित ती करीपर्यन्त ती न कळे तिची रमणीयता; 
मग मी बर्धे डोळे क्रिती गीहरे सतेज अहा तिचे ! 
जणु ते जिव्हाळे प्रीतिचे, झुन्मेष किंवा कान्तिचे. 


संवाद न करी दृष्टिने आता सल्ज्ज विरक्त ती, 
नयनी तिच्या अजुनी परी वबघर्तोच्च मी प्रणयद्धती; 
दुसऱ्या कुमारींची स्मितें असलीं किती जरि सुन्दर 
*्रूमद्धही गमती हिचे मज त्यांहुनी चेतोहर. 

ता. २ जुले १९१९] 


स्वभ-रखन 


२४ अड्डाझी 

[ जाति अक्रूर ] 
निज नीज अता आनन्दा लडिवाळा, 
अजद्भाओऔ माझ्या बाळा. 


बघ रस्त्याला ओस करी ही रात्र, 
जागती दिवे हे मात्र. 
या बाजूला कुठुनि अता मोटार 
पो कुर रट्ट करणार १ 
तो विलायती कुठुनी आणु बाजा १ 
मार्झेच ओक पद राजा. 
मी हेंहि हळुहळू म्हणते, 
जणु अपुल्याशी गुणगुणते, 
शेजारीं कोणी कण्हते 
त्या झोपू दे, तूहि झोप ये बाळा, 
ये मलाहि बघ कण्टाळा, 


परि जाशी तू झोपी गाढ दुपारी, 
अन्‌ छळिशी आता भारी. 
किति माझे हे डोळे चुरचुर करिती, 
तुज कोठे ओळख परिती? 
अन्‌ त्यांचाही खाअुनि साधा गोळा 
नुकताच लागला डोळा. 
तों तुला अुजाडे, छान ! 
अगदीच खुळे हें ध्यान ! 
बघतां मम हरपे भान, 


४३ 


ध्रु 9 


४ 


स्वप्न-रब्जन 


परि झोप कशी भाळेना तुज बाळा १ 
रुम्‌ झुम्‌ छुम्‌ वाजे वाळा. र 


दुर जाशी का ! तुला काय रे वाटे! 
माण्डीवर रुतती काटे ! 
बघ बाळ, तुझा निजला रे मोत्याही, 
कर तूहि अता अडद्भाऔ. 
चल नीज कसा, करू नको पुण्डावा; 
छळ किती बरें माण्डावा ? 

देवाची येअिल फेरी, 

कोवळे अून सोनेरी 

पसरेल आंत बाहेरी; 
मग खेळ झुद्या, नीज अता पण बाळा, 
बघ येअिल बोवा काळा. रै 


तुज थोपटते, माण्डीवर मी घेतें 
झोकेहि हळुहळू देतें. 
जर आओची माण्डी शिर टेकाया, 
तर अिन्द्रपदहि ते वाया ! 
मज दुर्मिळ ती, जीवर ठेवुनि डोर्के 
विसरूनि भोवतिल धोके, 
वाटते यथेच्छ रडार्वे, 
अन्‌ पदराखालि दडार्वे, 
झोपेत अथाड्भ पडार्वे -- 
ही प्राप्त तुला-- नीज ! नसे जरि बाळा 
पाळणा आणि झोपाळा. डं 


स्वप्न-रखन 


आकाशाच्या चाळणीतुनी खाली 
जो प्रकाश शारद गाळी 
वर येऔओ तो मिरवित अपुली शोभा 
हा बाळमित्र चान्दोबा. 
हा मामाच्या वाड्याकडुनी आला, 
चचल जोड द्ात तू याला. 
सोन्याचा चेण्डु पहात 
चिमुकले करि वर हात, 
किति कोतुक हें डोळ्यांत ! 
जरि धडपडशी यास धराया बाळा, 
शिवशील केवि आभाळा १ 


मज आञओीने हेंच नभार्च लेणे 
दाविले असेल मजेने, 
भरवित अिवले काझुचिअूचे घास-- 
रुचि काय तिच्या प्रेमास ! 
त्या प्रेमाची गोड गहन अुत्कटता 
या ह्ृदर्यी आता पटतां, 

हा स्मारक बाल्यसुखाचा 

हा स्मारक मातूमुखाचा 

हा साक्षी मधुकुतुकाचा, 
नार्भि बघतां मी परिचित या चन्द्राठा 
ये हृदर्यी भाव-अुमाळा. 


कां आओ, गे होय अर्से पुनवेला ! 
अलड्डी स्मृति इद्देला; 


४५. 


का देवाच्या घरुनि तेधवा येशी 
भेटाया प्रिय तनयेशी ! 
मधु बाल्याच्या आठवणींचा पेला 
कितिकदा रिकामा केला ! 
तो तरी पुन्हा भरलेला, 
जीव ही पुन्हा तान्हेला, 
ये पूर दुग्धगड्डेला ! 
तव ममते'ची होतां वृष्टि जिवाला 
भासणार कुठनि अन्हाळा १ 


जव बघते मी सुधास्नात आकाडा 
तंब अचूक हो मज भास- 
प्रतिबिम्ब तुझ्या वदनाचे तर नाही ! 
खुणगाठ पटे मजला ही- 
ये प्रेमाच्या स्वाथंत्यार्गे शान्ती, 
ती पसरे सकल दिशार्न्ती, 
सूर्याचे तेज गिळूनी 
त्यांतील ताप वगळूनी 
दे थण्ड तेज अुलटूनी 
त्या चन्द्राचें साम्य तुझ्या चरिताला, 
मन माझें दे निर्वाळा. 


गू प्रभुपाशी दूर असुनि मजजवळी, 
तव माया मजला कवळी. 

जगि खेळाया, पडो कसाद्दी डाव, 
आश्वासी मज तव भाव. 


स्वप्न-रळ्जन 


'स्वभ-रछञुन 


वात्सल्य तुझं निःस्पृद्द अक्षष आओ, 
मी होझु कशी अुतराऔ ! 
दायांश तुझ्या हृदयाचा 
जो मला मिळाला त्याचा 
मधु लटो जीव हा माझा ! 
गेला झोपा, जडता ये पायाला, 
अचढूनि ठेविते बाळा. 
ता. ८ सप्टेबर १९२० ] 


२५ तो क्षण 
क्षण आहे का तो तव दृृददर्यी १ 


बसला होतो बोलत गोष्ट अन्धुक ताम्जुस त्या समर्यी; 


औअकित होतिस तू 'हूं' बोलत, चित्त न लव परि त्या विषर्यी. 


अआुठलिस वेर्गे खु्चीमागे जामुनि लबलिस सहज तरऔ. 

तुझ्या निर्थक शब्दीं तों किति सुरस झुचम्बळला प्रणयी ! 
मग कां झडकरि दूर जहालिस रहकित, भयकम्पित विनयी १ 
मिडले चारी डोळे रमणी क्षणच अहा त्या प्रीत्युदर्यी ! 
घन्य करी मज अजुनिहि ती स्मृति, तारी प्रेमाच्या प्रलर्यी. 
ता, २० जानेवारी १९२१ ] 


भ्र9 


७८... /५. “7९. ७ 


चट स्वप्न-र न 
२६ अक घाव 


रे त्या पक्ष्यावर दगड मी फेकितां फेकिला की ! 
झालें हातांतुनि निसटतां चर या काळजांत! 

घोण्डा वक्षावरच बसला, श्वास कोण्डूनि जातां 
खाली वृक्षावरुूनि पडला पडख होतांच जाया. 


मी पाळी तो तडफडुनि का याच हाते मरावा ! 
पाणी टाकी, झुर धडधडे-हा अठाया शकेना. 
कैसे व्हावे ! जखम हृदयीं होय या कूर हस्ते 
अन्‌ अत्यन्त मृदु हृदय हें, हाय ! केसा झुठावा ! 


झाली आता पण कळ कमी, नेल की अघडी हा ! 
मृत्यू किंवा अजुनिहि पुनजेन्म हो तें कळेना; 
गाणीं गाया मृदुमधु पुन्हा वाचला हा अहाहा ! 
अुद्यानींची रुचिकर फळें 'चाखण्याला अुठे हा. 


माझ्यापाशी पॉरि फिरुनि हा ये न पूर्वीप्रमाणे, 

येतां केव्हातारे भिझुनि हा दूर पाही अडाया, 

गेली भ्रद्धा पुनर्रापे न ये ती करूनीहि शर्थ, 

झाल्या घावा विसरूं शकण्या कोण आहे समर्थ ! 
ता. २० मे १९२१ ] 


स्वप्न-रळजन ४९ 


२७ कोमायस्मित 
[ जाति केशवकरणी ] 


पुलाजवळ वळणावर चचमकुनि चपलेपारि सुन्द्री, 
दाविशी स्मित अद्‌भुत पळभरी. घु० 
पुढले आखुड केस काजळी कुरळे क्रीडातुर 
तरक्भषति वाऱ्यावर भुरभुर; 
टवटवीत या वदनीं खेळे वृत्ति सरळ मोकळी, 
चिसुकली डाव्या गालीं खळी. 
विशाळ डोळ्यामधे विनोदी चमक खोडकर भली, 
खुले मुखिं बारिक मुक्तावली. 
तव बुद्धितेज अुपजवी भयादर झुर्री, 
सडकोऱच घालवी लाडिक जिवणी दुरी, 
लोचनांत सन्ध्याग्रहकोतुकमाधुरी ! 
दृष्टिक्षेपे करिशी पावन आणि झान्त अन्तरी, 
दाविशी स्मित अद्‌भुत पळभरी. १ 


चचार दिसांची ओळख, कघिर्तीरे चार शब्द बोललो, 
क्वचित्‌ कधि डाव दोन खेळलों. 
मी न सगासोयरा, न मी विख्यात कुणी मोहरा--- 
जुऔ तू मी न परी मोगरा ! 
ओळखीस जागशी, माधुरी भरली हृदयामधी, 
सहज ही वाहे जेवी नदी. 

धिटुकले, हासुनी बघशी माझ्याकडे, 

कुणी बघेल हे भय न तुज, परि मला पडे. 


मज कळे जनमनीं अकःच ये--बवाकर्डे ! 
स्वप्न रजन '४ 


५९८ स्वप्न-रळभन 


तोंच अिकडुनी तिकडे जाशी हसऱ्या झुल्केपरी, 
दाविश्ी स्मित अद्‌भुत पळभरी, र 


पाझुल पडलें अक तुझें हें जरि योवनवैभवीं, 
दुर्जे पण घोटाळे शोशर्वी. 
अनुभूतीच्या रणाअलिकडे आडोच्या नन्दनी 
तरल तू झुळुक भावचन्दनी ! 
लटूपटीच्या संसाराची झुरली घटिका निमी 
साजरी करूयाकातूनिमी!१ 
धाकुटी बहिण तू अन्‌ मी भाअू तुझा, 
पडदा न आड, नहि भेदभाव हा दुजा, 
बसु, ह्सू १ स्सूं 9 कुजबुजूं जिवींच्या गुजा--- 
हाय विसरतो गे कोठे तू कोठे मी सुन्दरी, 
दाविशी स्मित अद्‌भुत पळभरी. ३ 
ता. २५ जुले १९२१ ] 


२८ पारकक्‍्या पोराचा धावा 
[ जाति भरूपति |] 


[१] 


कोणत्या स्वख्पीं प्रभो, तुला मी पाहू ! 

ये धाव, आसवे पूस, पसर तव बाहू. 

तू विश्वात्मक, तू गूढ, तुझी किति सत्ता ! 
मी क्षद्र जीव मज चोहीकडुनि अियत्ता, 


स्वप्स--२5-जन 


संसार जगाचा चालविशी तू बापा, 

मी स्वतःचसाठी खपुनि टाकिर्तो धापा. 
तू सर्वेशक्तिमान्‌ सिन्धु तुला भेटाया 

मी बिन्दु धरडपर्डे, शोषी मज ही माया. 
जै प्रेम अनि्वचनीय तेच तू देवा, 

मी कुठे अनुभवू १ कशी करूं तव सेवा १ 


[२] 
प्रेमाची गळू्गा क्षमाशील जी आओ 
तन्नेत्री, आष्टी, स्तनीं तुझी नवलाओ. 
अनसूया माता पदबी किति ही मोठी ! 
साकार औश्वरी त्रिपुटी येओ पोटं. 
पोरके पोर मी रडतो धा धाऔ, 
मी करूं कुणाच्या माण्डीवर अडूगाऔ १ 
खेळूनि गुदगुल्या करू कवण जीवाला १ 
गाळूनि अश्रु मी आणुं कुणास झुमाळा ! 
सम्पली चढण ही, ब्था अता ती आस-- 
परि व्हावे बालक, रुचे हेंच जीवास. 


[४] 
ती प्रेमळ करडी दृष्टि गुरूची शान्त 
हो व्यक्त तुझे परिपालन योग्य तिच्यांत. 
दिनरात दोन परि काळ अक,त्या रीती 
कघि बने क्षमा, कघि शिक्षा त्याची प्रीती. 
आपजवी भीति लव, अत्यादर, विश्वास, 
आपुल्या सारिखे करूं झटे शिष्यास. 


ष्र 


स्वप्न>रळ्ञजन 


कोणाच्या प्रेमळ करड्या दृष्टीखाली 
वागुनी पराक्रम दावु कुणा या कालीं १ 
अुपमन्यु कुणाचचा होअुं गुरुपद त्यजुनी १ 
यदा हवे वाटते सेवाधमी अजुनी, 


[४] 
भाबडी भक्ति कां नष्ट जाहली माझी 
वाटते तक-निष्ठास जी अफूबाजी ! 
ही जन्मवेळ तव बद्धदेवकी-बाळा, 
भक्तिने न कां मी हलवावा झोपाळा १ 
अन्‌ गात मिरेचीं साधी भोळीं गाणी 
सिव्वीत कृष्णमय डोळ्यामधुनी पाणी, 
नरसीपारे घेअुनि तूझा अकचच चाळा 
कां लाज सोडुनि न नाचावे गोपाळा! 
विसरेन कधी मी स्वतःस तुझिया भजनी १ 
हो लाभ जनीं वा न हो, अभय दिनरजनी! 


[५] 
मी डोळस असुनी अन्धच हाय करण्टा ! 
ओअकूं न ये जरी गभीर वाजे घण्टा. 
खोलींतच रडतो बिलगुनि या विद्येला, 
देवेश तो कुठे भक्तसखा अजि गेला १ 
बाहेर काजळी मेघादृत आकाशा, 
अन्तरहि तमोमय होआुनि जाय निराश. 
ध्वनि सवे निमाले गमती या अकान्ती, 
हा टकटकणारा काळ मात्र साडगाती ! 


स्वप्न-र5ञजन 


दिनकरा, अुगव ये, ओळख दे तव देवा, 
घे सेवा अन्‌ दे सान्िध्याचा ठेवा. 
ता. २६ ऑगष्ट १९२१ ] 


२९ हास बालिके! 
हास बालिके, गडे, झुधळ सुख निर्के ! 


काहि नको कारण तुज 
कुलवाया वदनाम्बुज-- 
बोल मुर्के तव हितगुज, झुघड माणिकें. 


तव नयनीं सुख-कोतुक, 
जिवणी कशि अधोत्सुक, 
मुग्धपणांतिल दे सुख, झुजळ मोक्तिके. 


खेळगडी तूज पवन, 
चिमणीही गाझअि कवन, 
घर हें तुज नन्दनवन, मुक्त सारिके ! 


करुनी दिनभरहि कष्ट, 

तुज बघतां शीण नष्ट; 

पडतें मम देव दुष्ट तुजपुढे फिक ! 

स्मारक तू प्रीतीर्चे, 

चित्र हुबेहूब तिचे, 

जीवन गतकालींचें तुजमधे टिके. 
ता, १४ नोवेम्बर १९२१ ] 


१-4 स्वप्न-रऊजन' 


३० महात्मा काय करिळ अकला ? 
[ जाति केशवकरणी ] 


जिकडे तिकडे देशभक्त हे आणि पुढारी किती ! 
युक्तिने महात्म्यास जिड्किती. 
पैका, पदवी, राजमान्यता यांना सुकल्यावर 
थोर थे देशभक्तिला भर. 
मानपत्र, मिरवणुक, टाळ्या, नावाचा घोष तो 
पुढारी यावरती पोसतो. 
या कुटिलगतींचा द्विजिव्हता सद्गुण, 
ठेविती तृणतळीं विस्तव विस्तारुन, 
मग अजाण दीनांवर सडूकट दारुण ! 
आट्यापाट्या विवेकासर्वे खेळे यांची कला- 
महात्मा काय करिल अकला ? १ 


प्रिय अकहि नच तत्त्व, जीवही द्यावा ज्या कारणे, 
नित्य परि पड़ती शाब्दिक रणे; 
मर्द मिती सम्मर्द-मताला म्हणुनि सनातन किती 
गताचचे देव्हारे माण्डिती ! 
तत्त्व मान्य, तपशील न माने म्हणती हे धोरणी; 
नको तप-शील राज्यकारणीं, 

सोराज्यशात्रु हे स्वराज्येच्छु फाकडे, 

हे लोकसड्ग्रही समतेशी वाकडे, 

हे स्वार्थापुरते बघती धर्माकडे, 
काळच घरच्या म्हातारीचा शूर बीर येथला- 
महात्मा काय कारेल अकला १ 4 


श्वप्न-रऊजन "५प्र 


व्यक्तीचे माहात्म्य घालवी असा नियम कां हवा 
कुणाला लोकवर्टी ! वाहवा ! 
नीतिकटाक्षद्दि फक्त लेद्षिक क्षेत्रापुरता असे, 
धर्मही भेदच शोधित बसे. 
भिन्न मतांच्या स्वकीयांस या स्वतन्त्रता कासया 
हवी ती जेश्ी परक्यांस या १ 
विद्यार्थिददोमधि जहाल जे ते किती ! 
तोण्डांतुनि कुलपी गोळे जे फेकिती, 
होअनि थण्ड मग राजदास्य सेविती, 
स्वस्थ होअनी शिळोप्यास पौरि म्हणति, * देश पेटला !” 
महात्मा काय कारेल अकला १ रै 


घेअुनि सत्यप्रीतिअहिंसा यांचा झेण्डा करीं 
सञ्चरे गान्धी देशावरी. 
खादी पटका, त्यावर चरका; अर्धा झुघडा गडी 
तोण्ड दे जुलमाला हरघडी, 
सान थोर रुजले गाञ्जले यांना हृदर्याी धरी 
योग हा अनासक्तिचा वरी. 
हा क्रान्ति कराया झटे राज्यधोरणीं, 
हा पुढे सरे की प्रथम मी पडो रणी; 
हा हिरा न फुटणे, हाणा घण औरणी ! 
भूतदयेचा सागर अथवा म्हणा दिसे चेवला- 
महात्मा काय कारेळ अकला १ ! 


न लगे दिष्यप्रपञ्च, होर्णे गुरु वा पैगम्बर, 
मानवी किती थोर अन्तर ! 


५९ स्वप्न-रक्जन 


धर्मबेड कर्धि मनास न शिवे, धन्य खरा वैष्णव, 
बाढबी सत्याचे वैभब; | 
कृपण भ्याड ती क्रियाशून्यता तो न अहिंसा गणी, 
पाहिजे धेये आणि लागणी. 

अुद्योगी भिक्षू , होतकरी, विणकर, 

दुबळ्यांचा प्रतिनिधि, कैवारी, चाकर, 

दे बलाढ्य साम्राज्याशीही टक्कर, 
राजमान्यता, लोकमान्यता यांस न भाळे भला- 
महात्मा काय करिल अकला? प्र 


कटू पथ्यकर सत्य बोलतां भीति न ज्या वाटते, 
अन्तरीं प्रीति गाढ दाटते, 
राजनीतिचा रामत्राण हा शिकवी-सत्याग्रहू- 
नवीनच परन्तु न भयावह, 
परि अनुयायी तोण्डदेखले भ्याड बोलघेवडे- 
सडूकट ओढविती केवर्ढे ! 

हे प्रगतिद्रोही फण्डगुण्ड मातले, 

हे पोटपुजारी, गुलाम वंशातले, 

श्रद्धाळु यांहुनी अशिक्षितच चाडगले ! 
हुलडहोशी मित्र दाविती अत्याचारें गळा--- 


महात्मा काय करिल अकला १ द 
ता. १९८ नोवम्मर १९२१] 


'स्वप्न-र-जन 


३१९ खुळी लाजरी पोर 
[ जाति अज्भनी ] 
काय लाजरी पोर ! खरोखर खुळी लाजरी पोर ! 
चिमण्या तोण्डीं घास भरविले, 
अद्भाखान्य़ावर खेळविले, 
गाझुनि गाणीं तुज जोजविठे , 
मागे सरशी ती तू लाजत अन्‌ माझ्याच समोर ! 
आणि नेसुनी चोळी परकर 
खेळ खेळलिस मजसह सुन्दर, 
तऱ्हेतऱ्हेच्या फुगड्या गरगर--- 
शिकविळेस तू , होतिस तेव्हा केशी दज्वेखोर्‌ ! 
तोंच कळीचें फूल विकसलें, 
हृद्य वसन्तोद्यानच हसले, 
लाजुनि लाजुनि का परि असलें 
हें मधुवैभव चोरायाचा राहिल मधुकर चोर्‌ १ 
पढित लाज चल टाकुनि दे ही, 
अषःप्रभा तू पसरी गेहीं, 
दाव चपलता जी तव देही, 
नाच रेशमी पातळांत या जेवी प्रमुदित मोर . 
पोटाशी तुज बळें आवळुनि 
केसांतुनि तव अड्गुलि फिरवुनि, 
गालीचे हे गुलाब खुलवुनि 


म्हणतो नेवो रसिक तुज कुणी, प्रेमळ पण शिरजोर . 


ता. २८ डिसेम्वर १९२१] 


५६५७ 


ध्रु (७ 


“९ 


पट्‌ 


ष्ट स्वप्न-रऊजन. 


३२ आमुची मायबोली 


मराठी असे आमुची मायबोली जरी आज ही राजभाषा नसे, 
नसो आज अद्वर्य या माझुलीला, यशाची पुढे दिव्य आशा असे; 
जरी पश्चखण्डांतद्दी मान्यता घे स्वसत्ताबळे श्रीमती अिड्ग्रजी, 
मराठी भिकारीण झाली तरीही कुशीचा तिच्या तीस केवी त्यजी ?! १ 


जरी मान्यता आज हिन्दीस देओ झुदेलें नवें राष्ट्र दे हिन्दवी, 
मनाचे मराठे मराठीस ध्याती हिची जाणुनी योग्यता, थोरवी; 

असूं दूर पेशावरी अुत्तरीं वा असूं दक्षिणी दूर तन्जावरी, 

मराठी असे आमुची मायबोली, अहो श्ञानदेवीच देखा खरी, २ 


मराठी असे आमुची मायबोली जरी मिन्नधर्मानुयायी असू , 

पुरी बाणली बन्धुता अन्तरड्रीं, हिच्या अक ताटांत आम्ही बसू ; 
हिचे पुत्र आम्ही हिचे पाद्ध फेडू, वसे आमुच्या मात्र हुन्मन्दिरी, 
जगन्मान्यता हास अपूं प्रतार्ये हिला बेसवू वैभवाच्या शिरी. ३ 


हिच्या लक्‍्तरांची असे लाज आम्हां, नका फक्त पाहू हिच्या लक्‍्तरां- 
प्रभावी हिर्चे रूपचापल्य देस्या पडावी फिकी ज्यापुढे अप्सरा; 
न घाढू जरी वाडूमयांतील अल्ली हिरेमोतियांचे हिला दागिने, 
मराठी असे आमुची मायबोली, वृथा ही बढाओ सुकार्याविणे. ४ 


मराठी असे आमुची मायबोली, अहो, पारतन्त्र्यांत ही खद्चली, 
हिची थोर सम्पत्ति गेली झपक्षेमुळे खोळ कालाणेवाच्या तळीं, 

तरी सिन्थु मन्थूनि काढूनि रत्ने नियोजू तयांना हिच्या मण्डरनी - 
नको रीण ! देवोत देतील तेव्हा जगांतील भाषा हिला खण्डणी, ५ 
ता. १७ मे १९२२] 


स्वप्न-रक्जन 


३२ कवितेचें देणें 
[ जाति चन्द्रकान्त ] 


मला ओकदा चित्र काढुनी दिलें कल्पनेने 
दरिद्यास या दुसरें कुठले प्रेमार्चे देणे ! 
दश वर्षे कण्ठिलीं चित्र ते हृदयाशी धरुनी, 


गजबजलेली जगती गमली न मग अुजाड सुनी. 


प्रतिमा ठेवुनि ती हृदयाच्या गाभाऱ्यामाजी 
ध्येयाला त्या किती वाहिलीं काव्यफुले ताजी ! 
भास दिव्य तो प्रसन्न होऊ मज पुढती मूत, 
नभास माझे हात पोचती, राजा मी तूर्त ! 


स्वप्नांतिल अुवेशी कशी ती आज अिथे आली १ 
मादकतेचची ललित छटा ती कुठे हिच्या गाली ! 
अुषा म्हणू तर झगमग कोठे ! ती रद्धे प्राची, 
हिचिया नयनीं शुक्राची युति, वदर्नी चन्द्राची, 
शरचन्द्रिका चन्द्रावाचुनि ही रमते कोठे ! 
बावरलो, सुखचन्द्र न कळला आश्चयेच मोठे ! 
तगरशुभ्र नेसुनी मल्मली पातळ चन्देरी 

अआुषेस लजित करी, क्षीम जी नेसे सोनेरी. 


डौलदार सुकुमार देखणा शेलाटा बान्धा' 
मोल न करवे त्या वेषारचे अितका तो साधा. 
पोलकेंहि बेतीव रेशमी कट्यत्तर अल्ली 
खुलवुनि दावी तनुसोष्ठव ते फिकट पीतरज्ञी. 


प्न 


६९० 


स्वप्न-रव्जजन 


सोन्याची अकेक बादृूडी चमके मणिबन्धीं, 
अकाकी, तिज हाय मिळेना सम्माषणसन्धी, 
कर्णफुलांच्या हिरकण्यामधे पद्मराग लाल, 
स्फटिकीं जणु हृद्रक्त, त्यापरी लज्जारुण गाल. 


हिला हिमाने दिधला अपुला नितळ विमल रद्ध, 
करी पाटलच्छटेसवे तो येथे मधुरज्ध, 

वसन्त गेळे बीस ठेवुनी श्रीस हिच्या वदनीं, 
नयनीं लाडिक कुतूहल, स्मित अधैस्फुट रदनीं, 
ओ"ष्ठसग्पुटाभवती पडती चिमुकल्याच परिखा, 
खोडसाळपण लपे हसे हें कसं पहा हरिखा ! 
सोभाग्याची केवळ पुतळी, अलूड जरि शिकली, 
सोभाग्याची लटकी टिकली नसे नसो टिकली ! 


बघणाऱ्या*चें मन चरके, ही नच केविलवाणी; 
आषःसखी ही भाद्रपदींची वसुन्धरा राणी ! 

झरा वाढत्या रक्ताचा हा अजुनि नसे निवला, 
पोक्तपणा जीवास अकालीं अजुनि नसे शिवला. 
नैराश्याचे वारे गेळें हृदयावरुनी न, 

अजुनि न वाटे, सारे गेढें ! ही मी तरुणी न! 
लाजलाजणे अथवा निश्चळ अुदासीन बसणे 
हिला न ठाआुक, भावुक हीचें पहा खुलें हसर्णे, 


जरी निघाल्या अितर सखीच्या लम़ाच्या गोष्टी 
ताळें न बसे हिच्या मोकळ्या वावदूक आष्टी; 
आणि विचारस्वातन्त्र्याचे केकी ही गोल, 

फोल हिचे सन्धान हो कधी जाय हिचा तोल. 


रै 


र्ड 


स्वप्न-रळन्जन ६९ 


होय निरुत्तर तर गोन्धळुनी किति सुन्दर हासे, 

मुरका मारुनि रोखी दृष्टी अुत्कट अुलासें. 

घाऱ्या भोळ्या डोळ्यांतुनि या मग गम्मत चमके, 
प्रतिपक्षीही स्वपक्ष विसरे, क्षणभर तरि थबके. द 


वाट निराळी फुटे जिथे ते येओ कल्याण, 

नमस्कार मग ते घाओऔचे हलवित सामान. 

कोण कुणाचे कुठले ! हो पण अन्तर कोन्दट कां १ 

ओट घडीची सद्भधति सोडी लावुनि दरी चटका. 

नावहि न कुणी कुणास पुशिलें - घोर किति चूक ! 

स्वप्नसुखाच्या स्मरणे जीवा, शान्तव ती भूक. 

दिधले तो स्मृतिचित्र काढुनी प्रेमळ कवितेने-- 

अभाग्यास या दुसरे कुठले लाभावें देणें ! ७ 
ता. २ आक्टोम्बर १९२२] 


२४ सवत 


केला निश्चय की बघेनच छत्री आहे कुणाची अशी 
की न्याहद्वाळित तीस नित्य बसती निःश्वास सोडीत ते; 
ते गेल्यावर मागले स्मरनि ते पस्तावते मी कशी ! 
माझ्या नीचपणास निन्दित अता तसाश्र मी ढाळिते ! १ 


मेजाचे खण शोधिले बघुनिया नाहीत की ते घरीं, 
होती ती प्रतिमा तिथेच--परि ती माझीच होती बरें ! 
प्रेमे काढविली यदा चमकले वासन्तिका सुन्दरी ! 
काळाने नव्हते तदा खरडिले माझ्या कपाळीं चरे. र 


ह. स्वप्न-रळ्जन 


मी माझीच छबी बघूनि हसले गाली, पुन्हा ठेविली 
ती जेथील तिथे, नि ते नित तिच्या आराधर्नी रडूगत. 
आला राग परी अखेर, न रुचे जीवन्त मी आजची; 
मेळी मागिळ ती - तिच्याबर पिसे ! भावे तिची सडूगत ! ३ 


'पाहूनी सवतीस मत्सर असा पोटामधे पेटला 

कीं माझीच छबी, परन्तु सटवी मी नष्ट केली त्वरे ! 
येओ का कधि कल्पना चुकुनिही कोणाचिया मानसी 

कीं स्त्री वतन हें करील असले वेडावुनी मत्सर ! हॅ 
त्ता, १९ डिसेम्बर १९२२] 


३५ राजकन्येस जोहार 


लावण्यमज्ञषरी, दिव्य परी, 
तुजबरी धीट मी प्रेम करीं. घन 


मोर कुठे तो, कुठे पारवा ! 
व्याध कुठे तो कुठे काजवा १ 
भलतिकडे जरि झुके ताजवा, समता न बघे प्रीति तरी ! १ 


परिवार झुले तुझ्यासभोती, 
अुपायर्ने किति रतने - मोती !-- 
पायरीवरी मम हज्ज्योती, नमन तुझ्या कळसास वरी, २ 


दृष्टि क्षणभर तुझी सुधामय 
वरसुनि मजला करो निरामय, 
पुरे दुरुनि जरि असेल आश्रय, सुखं अुन्ही मी काम करीं. ३ 
ता. ९ फेब्रवारी १९२२ ] 


“स्वप्न-रळ्जन 


३६ रागिणी विधवा 


[ जाति दिण्डी ] 


जीव तळमळतो, कुठे खरी प्रीती ! 
जीब तगमगतो, काय लोकरीती १ 


जिवा, तुजविण का ओस मर्त्ये-लोक १ 


जिवा, जातां तू कोण करिल शोक १ 
जों न कळलें सोभाग्य तां निमार्ले, 
अितर रडतीं बघुनीच रट्ट आर्ले; 
खुल्या वातावरणांत शिक्षणाच्या 


कचचित्‌ छाया आल्यास त्या क्षणाच्या. 


दिवस थिलृर खिदळण्या-खेळण्याचे, 
निरनिराळीं पुस्तके धोकण्याचे, 
कल्पनेचे प्रासाद अुभविण्याचे 
खुळ्या कमठ पोरींस हासण्याचे, 


फिरत असतां टेकड्यावरी आम्ही 
पुढे धावत कल्पना स्वैर नामी; 
आणि विद्यार्जनदशा जणु झुषा ती 
अहो सन्थ्या वाटते अता राती. 


तदा म्हटलें होओन_रमाबाऔ, 
समाजाच्या सेवेत किति नवाऔ ! 
दृष्ट रूढींची आणि कायद्यांची 
गुड्खला ही अबलांस हाय जाची ! 


६३ 


ष्ट 


५६ नव्या बण्डाची वाजवा तुतारी 

पुरुषजातीशी व्हाच असहकारी ” 
अर्से म्हटल शाळेत सभास्थारनी-- 
वृत्ति नाही राहिली ती ठिकार्णी ! 


होस शिकण्याची, नटुनि मुरडण्याची, 


पुढे येण्याची, ललित लेखनाचची 
होय दुबळी, जाणवे नव आुणीव, 
आणि येओ माझीच मला कीव. 


अधनतेचची मज वाटली न खन्त, 
कीति वाटे झमुजळील मम दिगन्त, 
कष्ट हौसेने मी करीं सलील, 
आणि मानी मी किती भाग्यशील ! 


अक दिवशीं परि होय चमत्कार, 
स्पष्ट अजुनी ती आठवे दुपार, 
दृश्य होतें कितीकदा पाहिले ते, 
अर्थ कळला त्या क्षणीं परी तेथे. 
करित होते जोडपे चिमागियांचचे 
काम घरटे वळचर्णित बान्धण्या'च; 
जाय अुडुनी तें भुर मग परन्तू 
योओे घेझुनि चोचींत गवततन्तू . 


जाय दारावरुनि ता. मिरवणूक, 
घोष मडःगल दाखवी मला चूक-- 


स्वप्न-रञ्जन 


4. 


स्वप्न-रञ्जन 


स्वप्न र्न ५ 


खोल हृदयीं चळवळे मग निराशा, 
पडे हातांतुनि गळुनि ' तकंभाषा. ? 


क्षणापासुनि त्या राहिलें न हूड, 
कोण हुरहुर मम जाणणार गूढ? 
मान करुनी वर पाहवें न लोकीं. 
मम़ झालें मी काहितरी शोकां. 
पुस्तकांचा जरि पसरला प्रपञ््च 
अर्थ न दिसे परि मला परमिदज्च; 
आणि दिसतां अबलाच मी अनाथ 
नको जाणें वाटले समाजात. 


न्यूनतेची जाणीव सदा जाची 
मीहि दैवाचे साह्य तदा याचीं; 
दीन दुबळी जाहलें आणि भ्याड, 
दिसे आह्या ती मृत्युच्या पल्याड ! 


गमे नाही सुख पुढे जर कपाळीं 
रसिक नवतीची फुकट ही नवाळी ! 
गुस झुरणीचे, बेगडी स्मिताने, 
दीधसूत्री हे दिवस जेविताचे ! 


दुक्ख पोरीर्चे जाणणार माय 
दृष्टि ठेवी ती पगारीच “य! 
चोरटे हें मग दुक्ख कथु कुणाला ! 
काय वाऱ्याला ! काय पुस्तकाला १ 


६५ 


१२ 


रर 


१२ 


श्व 


१६ 


स्वप्न-रव्जन 


अुसाश्याची ही पत्रिका कुणाला १ 
कुणासाठी ओघळे अश्रमाला १ 
माळ घालू ! आणखी ही कुणाला ! 
ज्ञात नाही त्या गूढ निर्गुणाला १ 


शून्यसंशोधन नको मला सभ्य, 
रागिणीला त्यामधे काय लभ्य १ 
शून्यसंशोधन नको मज अगम्य, 
कर्से भेटे ते ब्रह्म सगुण रम्य १ 


वरुनि वशिल्याला आणखी धनाला, 
झोकलोल्प परदेशशिक्षणाला, 
माल्यपाशीं निर्माल्यवत्‌ पडावे, 
दास्यपड्कीं सोभाग्य तेंच ठावें ! 


जिविताची पड्गुता कशी जाय १ 
अझुडी घ्यावी गर्तेत-वा अपाय ! 
भरे धडकी पोटांत या विचारें 
मन स्वप्नावर तरड्गे बिचारे. 


हर्दी प्रीतीची गोड चाड साची, 
भीति बाटे परि अन्ध धाडसाची--- 
कशा अबला आमुच्या हिन्दुबाला 
मिड्ूनि डोळे गोविती निज्ञ जिवांला १ 


कुठे पापाची, कुठे कुचेष्टेची, 
कुठे कुतुकाची, कुठे रसिकतेची, 


१७ 


श्ट 


१९ 


स्बप्न-र9जन द 


कुठे भित्री दृष्टि ती जारे ती किंवेची-- 
कुठे प्रीतीच्या शान्त जाणिवेची ! २२ 


निराशेच्या झुठतात मनीं लाटा, 

सळे पूवस्मृतिचा न जरी काटा, 

प्रश्न पुढती परि सदा--कुणासाठीं ! 

्येय कोठे तें मूत १ कधी गाठी १ २३ 


अन्तरांतुनि बर फुटे रसोद्रेक, 

करू कोणावर तर्ये सदमिषेक १ 

आर्यपुत्राला कबण आत्मदान 

करुनि साधू अहसख्यसुखनि'धान १ रड 


धमकामाथी ससपदी साची 

समत्वाने सहकारिता दृयाची; 

कुठे पुरुषोत्तम हाय परी माझा, 

सखा प्रेमळ, गुरू, दास आणि राजा? २५ 


ज्ञात नाही का कोण, काय नाव १ 

मना किति रे तू भ्याड आणि साव ! 

म्हणूं तुजला मी खुळा वा शहाणा १ 

नाव व्याया का हवा तुज अुखाणा १ २६ 


वाममागे केव्हा न जावयाचा 

मन प्रेमळ अन्‌ चतुर जो वयाचा, 

नवाओने घे जनीं अग्रमान, 

आद्य पड्क्ती तो, कोण त्यासमान ! २७ 


स्वप्न-रज्जनः 


शान्त चर्या, हासरी, अुन्च यष्टि, 
परीक्षांच्यासाठी न कधी कष्टी; 
होय त्यांतुनि झुत्तीण तो सलील 
वृत्ति खेळाडू विनोदी सुशील. 


मूर्ति मैदानीं चपळ जंब विराजे 

कीर्ति तेव्हा चौफेर तिची गाजे; 

चेण्डु सीमा कितिकदा मग विलड्घी, 
घेत टाळ्यांचा कडकडाट जड्गी ! 


स्वच्छ कपडे बेतीव सभ्य साधे, 
छचोरीची ती ओट लव न बाघे, 
पायगाडीवर बसुनि सरळ ताठ 
चतुर गदीतुनि काढण्यांत वाट. 


आणि करितां झुन्जारवर्गवेष 

शान्त वीरश्री खुले ती विदोप ! 
शिस्त आशेची लोचनीं दिसे जी 
कुठे सैनिक जो तिज मनीं न मेजी! 


नर्म भाषण ते मधुर खोचदार, 
लीनतेचा अभिजात तो विहार; 
केस कुरळे लोचनीं तर बहार ! 
जणू अवतारी अश्विनीकुमार ! 


कचित्काळीं बोलले चार शब्द 
तीच होर्भी मी घाबरुनी स्तब्ध; 


२८ 


२९ 


२२ 


२२ 


'स्वप्न-रळ्जन 


कशी बोळू ! मज कल न तो कळेना; 
सभ्य विनयी ते करिति परी दैना. 


वायु लहरी तर मुका सोनचाफा, 

मेघ रडवा दवडील तोण्डवाफा ! 
आणु कोटाने मी सखी चित्रलेखा १ 
जर्गी अबलांची गतिच कठिण देखा ! 


असुनि सन्निध आहोंत दूर दूर, 

अशा विरहाचा मूक रागसूर; 

करुनि हिय्या दुकल्यास हृदयभज्ञ ! 
आणि म्हणतिल जन, “नवे काय ढड्ध ! 


लौकिका'ची परि लाज कशाला ती, 
प्रेमसोख्याची जरी होय माती ! 

नसे संशयसिन्धूस तळ, न तीर-- 
जरि न अश्रुविण त्यांत अन्य नीर, 


होय म्हणतां ते स्वर्गलाभ येथे; 
परी जर का क्षण सोडुनी दयेते 
स्पष्ट हासुनि म्हणतील “ शक्‍य नाही ! -- 
तूच वेडी पण तुज न कळे काही. 
ता. २४ आगस्ट १९२२ ] 


३९ 


ऱ्‌दे 


डड 


२५ 


२६ 


३७ 


मी स्वप्न-र्जन. 


३७ प्रेमळे, जाशिल का सोडून ! 
[ जाति अज्ञनी ] 


प्रेमळे, जागिळ का सोडून १ धि 
पत्त्यांचा बुला अभविला, 
हलक्या हाते खपुनि सजविला, 

जो न अजुनि वर कळस चढविला तोच तया मोडून - १ 
अक फुलाचे रोप लाविलें, 
पाणी दोघांनीहि शिम्पिले, 

परी अवेळीं येतीं न फुलें म्हणुनि रोप झोडून - २ 
करूं समस्या म्हणुनी पहिला 
चचरण तुवां, मी दुसरा लिहिला, 

तिसरा न सुचे तुजला वहिला म्हणुनि लिखित फाडून - ३ 
स्वैर वाबडी हवेमधे ही 
ताण विलक्षण सड्यास देओ, 

ओढुनि कसची जवळी येओ? सूत्र तसे तोडून - डू 


ता. १० नावम्बर १९२२] 


३८ चान्दण्यांतील हुरहूर 
[ जाति मनमोहन ] 
या वेड्या तेढ्या मनीं माझिया कहूर करी टरहूर भ्र 
शान्त किति या झुन्च जागी; 
तगमरगे मी परि अभागी -- 
का व्यर्थ पडावें असें चान्दर्णे सुन्दर गार टिपूर ! १ 


स्वप्न-रळ्जन ७१ 


अमृताने सृष्टि न्हाली, 
चन्द्रिकेरचे क्षोम ल्याली, 

हा हिजवर झुघळे चूर रुप्याचा का हिम का कापूर! २ 
अिन्दु आनन्दाश्रु गाळी, 
ऱयामलेच्या चारुभाळी 

मधु खिन्न फाकतो नव नवरीच्या आनन्दाचा नूर. रे 
दुग्धगद्धा गुत्त गगनी, 
अ॒त्सवीं या येञि भुवनीं--- 

ये अधान्तरी हा सरितेवरुनी लोटत पाण्डुर पूर्‌ . डं 


शेलशिखरीं शुक्र न लपे, 
कृत्तिकांचा पुज्ञ हरपे, 

हो त्रह्मह्ृदय तो फिकट, होझुनी जाओ व्याध चुकूरू. ५ 
अन्धुके ती गर्द झाडी, 
जीत नगरी झोप काढी, 

परि दिवे फिकट ते, खडा पहारा करणें त्यांस जरूर. ६ 
शुक्र टाकी नजर मागे, 
अस्तगिरि अन्‌ अझुतरु लागे, 

हिण्डतों टेकडीवर रेड्षाळत मीच चिन्तनीं चूर्‌ . ७ 
सृष्टि अगदी शान्त होऔ, 
जाय झोपीं वायु तोही, 

येताळ मनींचा न निजे- छे, पण रालिचाच हा शूर! ८ 
कातळाच्या वर पडावे, 
चान्दणे हें पाडघरावें, 

आणखी करार्वे काय ह्राया हृदर्यीर्चे काहूर ! ९ 


७५ स्वप्न-रळ्जन 


सूर तो हे कुठनि येती ! 
अन्तरींचा ठाव घेती--- 
छेडिते कोण हें सारड्भीवर वागीश्वरिचे सूर ! १० 


जवळ आले, स्पष्ट झाले, 
दूर गेले, ठस झाले, 
जीवास लावुनी अधिकच चटका गेले-गेले दूर! ११ 


हाय ! मार्झे ध्येय का ते 
गूढ दुरुनी गीत गाते ! 
निभरालिद्धनाविण न भरे पण मार्झे मन दुष्पू_ ! १२ 
ता. २० जानेवारी १९२४ ] 


३९ कब्चनी 


कः्वनी रसरद्धाची खाणी, 
शेकडा दृदयांची ही राणी 
लागली गावया सहज पाखरावाणी. १ 


आधिच गोड जनानी गळा 
कोवळा खुले, चढे मोकळा, 
त्यांतून वद हिला सद्भधीताच्या कळा. र 


साधे गीत किती द्ृत्सद्धी ! 
साथ कारि चुरशीने सारद्धी, 
घे तान भमिड्धरीपरी झर तन्बद्धी, ३ 


-स्वप्न-रव्जन १&डै 


पार्यी पॅजण रुमझुम्‌ छुमती, 
बोलहि थक्‌ूथय थक्‍्थय अुठती, 
ध्वनि रम्य अभिन्ये विशद करी ही सुदती. डं 


तनू ही सडपातळ गुल्छडी, 
घवघवे सुरत पाक फाकडी, 
नादांत तरक्ञे जशी नभी वावडी. ष्‌ 


दावी किति नाचांत चलाखी ! 
झगमग खेळे मग पोशार्खी, 
गिर्कीस विकासे घोळ, झळकती वाकी. द 


कान्ति तर सोने बावनकशी, 
कञ्चुकी नील, साज गुल्बशी, 
-अुल्काच अवतरे ही किंवा अुवशी ! ७ 


धीटच परि भलती *रूलीला 
न रुचे अशा नृत्यवलीला; 
या विद्ाल नयनीं दिसे कलाच सुशीला. ८ 


दिव्यांचा लखलखाट माण्डवीं, 
वायुह्दी गीतगन्ध साठवी, 
रक्कूली किति सभा नृत्यगानलाघर्वी ! ९ 


हुदर्ये ओकवटुनि या काली 
हृलती शान्तपर्णे वरखाली, 
पण लाट अुसळुनी पडे समेवर टाळी. १७ 


टि 


ता. ९ एप्र 


१ कशासाठी १ कोणासाठी १ 
चाले अन्तरीं हाकाटी, 
हृदर्यीची आस आस 
चूर झाली सावकार. 


बाहूबा ! अकुनि किञ्चित्‌ लाजे, 
गाली स्मित मधु पुसट विराजे, 


किति अजू कुरड्टी नजरफेक ही साजे ! 


वदनीं मुग्ध मधुरता राही, 
दावी काय कलाचतुराओ 
भाबडी साबडी सरळ पोरसवदा ही ! 


अभिनव अविट सुखाची झरी 
गुणी तू सुगर ख्पसुन्दरी 
कथ्चनी, खचित तू श्रेष्ठ काव्यमज्भरी ! 


लोटला शान्त रसाचा मजा, 
चचन्द्रिका, गमशी की सारजा ! 
फुलवूनि झुलविशी कोळपल्या काळजां. 


शी अशी हृदयरञ्ञनीं 


हीन तव कला, जात कां जनीं ? 


या कृतज्ञास तू वन्य सदा कत्चनी ! 
१९२४] 


४० हाकाटी 


[ अभडइंग | 


स्वप्न-रञ्जन 


रर 


रत 


१२३ 


शड 


र्र 


प्रीतिकीतीचे डोलारे 
गेले कोसळून सारे. 
जनतेचा जो भुकेला 
तिने केला अर्धा मेला. 


स्वप्न-२5-जन 


झाली जिवाची चाळण, 
धीर चालला गळून 
बण्डखोर तारुण्याचे 
रक्त नसोनसीं नाचे; 
परी क्षीण माझ्या मनीं 
आस कोठे सक्लीवनी १ 


पुस्तकींच्या माणकांच्या 
व्यबहारीं होती काचा 
व्योमचुम्बी कल्पवृक्ष 
होती कोळपून रूक्ष 
कल्पनेच्या स्वगातून 
खाली आदळे तरूण 
पूज्य येथे ओक माया 
तिच्यावीण सारी माया ! 
कृपा तिची होओऔ तर 
पडगु झुलड्डी डोडूर ! 
मुका होओ ब्रृहस्पति, 
मिळे पाप्याला सद्गति ! 
सर्ब शक्तींची जननी 
हीच भवींची तरणी. 
मदे अव्हेरिळे हिला, 
आता प्रभाव पाहिला 
आता पाहिला प्रभाव 
काही लागेना निभाव 


नाका लाटा > टल“ “- --:-:>---_ -:-:--> 7: “7 


७५. 


सत्ता करी तेंच सत्य 
मान वाकविणे पथ्य 
जरी पीडा दे कायदा 
न्याय त्याला प्रेर्मे वदा 
लोक - रावी येथे ओठी 
हाव सुल्तानीची पोटी, 
प्रेम सुवणांच्या मागे, 
घन जोडी जीवधागे. 
धूळ झाली येथे ध्येथं 
आणि वेदान्तप्रमे्ये. 


विकूनिया स्वत्वमणी 
नको साम्राज्यरमणी ! 
राहो शुद्ध अन्तरज्ञ, 
होवो आकाड्क्षांचा भड; 
बन्द होअूं द्या वाजणे 
थोरवीचीं शाह्वाजणे 
विस्मृतीच्या गद्चेमाजी 
नामदीप लोटा आजी 
दोन दीस करमाया 
नको मुलाम्याची माया 
मग काय हर्वे तरी 
हॅच कळेना अन्तरी. 
आंत बाहेर हें सुने 
वाटे नको नको जिणें ! 


१9८ स्वप्न-रव््जनं 


५ तुकोबाच्या पाण्डुरद्धा, तरी येअं द्याहो द्रव, 
भावनेच्या अन्तरद्धा ! अुचलून घ्या हो मला 
चोरी हीच चन्द्रभागा, घट्ट अुराशी आवळा, 
हीच पण्ढरीची जागा ! तेच मार्झ परन्धाम 
तुम्ही चेलोक्याचे राजे सुस्ती जेथे आत्माराम. 
तुम्ही मायबाप माझे. मग थाम्बेल हाकाटी 
झाला अुशीरां आठव कशासाठीं १ कोणासाठी १ 


ता. २२ जुले १९२४ ] 


४१ माझी ताओ 
[ अभडूग ] 

१ माझी ताओ, हिरकणी गेली काल स्मृतीपार 
भूमीवरील चान्दणी नाही अ॒द्याचा विचार 
प्रास योवनवैभव आजच्या या लाटेवरी 
पाय काढीना शेशव बाललक्ष्मी तू हासरी ! 
गोर लाडिक या मुखी खेळे नेत्री कोतुहृल 

बाळपण सुखी आणि भावना कोमल 
आज्ञा प्रेमळ पाळणे स्वामी केवल्याचा तुला 
आणि निश्चिन्त खेळणे बघतांचच व्हावा खुळा ! 
चाले वसन्तविलास २ माझी ताओ तू छकुली 
खेळे प्रसादाशी आस ऱचळ खेळू भातुकली 
पो्टी धरी निशा शान्त । दृष्टि कशाला त्तिमित ! 


अषा रद्भवी दिक्प्ान्त कां दे आश्चयोर्चे स्मित ! 


स्वप्न-रळ् जन २७९७ 


काय त्याची चिन्ता परी ! माझी अुरली माझुली 
माझ्या जीर्वा' खोल भूक नको थोर स्वतन्त्रता 
दामवाया तूच अक दे ग बाळपण अता 
तुझ्या बोलाचाच भात दूर करो जग मला 
करी शान्त जगतांत म्हण परी तू आपला 
शान्तिहीन दिसन्दीस । हात धरून ने झणी 
जीव होऔ कासावीस मज वेकुण्ठभुवनीं ! 


भस्म माझ्या केसावरी ताओ माझी तू धाकुली 
| 
| 


ता. २६ जुले १९२४ ] 


४२ रासेकास 
[ जाति सुद्रिका | 


हे साधे भोळे गीत आवडे तुला, 
सड्ठोच, भीति कां येथे ! 
घे पुरवुनि तब हेतुला. 


ची 


ये आंत, बैसुनी जवळ हृदय कर खुले, 
नच अुपचाराची बाधा, 
सर्वे हई समज आपुलें. २ 


ही गड्या, न माझी मुळी काव्यसम्पदा, 
ही कृपा गूढ शक्तीची, 
म्हण तीस “' धन्य शारदा ! ” रै 


सहकम्प पावतां हृदय तुझ पारखी 
मज जोड पावली सारी, 
देणगी न या सारखी, 


अनुभूति, कल्पना क्षणिक तरल वायवी, 
गुद्धवून तिजला नार्दी 

अडकवून ठेवी कवी. 

शब्दाच्या अवगुण्ठनीं हसे सुन्दरी 
ही तिचीच बघ पडछाया, 

जी वसे तुझ्या अन्तरी, 


म्हणुनीच ओकशी गीत गुद्ध होअनी, 
ठेविशी झुलट करुनी तू 
मज तुझाच रसिका, करणी. 


हें तन्मयतेचें मोन असें बोलतां 
स्तुतिराब्द कश्याला वाया 

हृदयास हृदय बोलतां १ 

माजला स्तुतीचचा तरी क्षणिक गल्बला ! 
कीर्तिचा स्वर्ग कोणाला 

रे मेल्याविण लाभला १ 

मी माझ्यास्तव गायन जरि गुम्फिली 
भेटतां रसिक तुज असा 

स्नेद्दाळ तुला वाहिली. 


सा. २६ सप्टेम्बर १९२४ ] 


स्वप्न-रळजन 


९२ 


08 


०५ भसाशश*-।हर-स[सर 


कन्या सासऱ्यास जाओ 
मागे परतून पाही 
डोळे वळोत बापुडे 
पाय जातातच पुढे 
आसवांच्या भिडूगांतून 
पुढे रम्य ध्येयखण 
सय मागील ती गोड 
गोड पुढीलाची ओढ 
पोटीं नबलाऔआ, आस 
आणि भाबडा विश्वास 
दिला करून नवरा 
जाय होसेने त्या घरा 
पाणी झुलडूधी शेवर्टी-- 
आओबार्पे अल तर्टी ! 
ता. १५ जून १९२५ ] 
स्वप्न-रशन ६ 


[ अभड्ध ] 


कां न होऔ और्से मला 
कां न ओढिदी प्रेमला | 
सडः'कर्टीच सय व्हावी 
-कां न गूढ होस ठावी ! 
लागून तो गोड छन्द 
व्हावा मडूगल आनन्द 
रार तुझ्या वक्षावरी 
हेलकावे ते संसारी 

व्हावी मायेसवे गोड 

तुझ्या सानिध्याची जोड 
अडर्गी नाही आता त्राण 
सोसायला ओढाताण 

कां न होशी विश्वम्भर, 
तूच माहेर-सासर ! २ 


'अल़लाहु |अलाहू ला ! ' गरजुना >.०-.& . २: तुम्ही 
६ सारे भाविक बन्धु ! ' औअक्य-समतायोर्गे करा मदुंमी १ 


आहे भक तो सुहम्मद तुम्हां तो अन्तिम प्रेषित, 

सवीना प्रभुवाक्य ञेकच असे, सार्धे कुराणें हित; 

युष्मद्‌ दृष्टि वळे निमाजसमयी त्या अक 'काब्या'कडे, 
मक्का अकच पुण्यभूमि तुमची, तेथेच यात्रा घडे, रे 


साधा धर्म मुहम्मदी, आुगिच तो घालीच ना बन्धने, 

दावा साहस आणि घ्या यशा; पुनजन्मीं न आशा म्हणे. . 
हा अर्जस्बल धर्म वन्द्य तुमचा बेलाग किल्ला सदा, 
अिन्णाल़ा तुडवीत काफिर जगीं “अल्हम्दु लिलाददू !' वदा. ३ 


कां व्हावा परधर्म सह्यच ! नका त्या शान्तिवादा भुलू- 
लोकीं ओकच सत्य, काफिर जिथे त्याला तिथे “झुक्तुलू'- 
जो जो काफिर त्यास दुर्गति सदा ! त्याला न द्या आसरा, 
जो जो मुस्लिम त्यास सद्गति सदा ! झुत्कर्षे त्याचा करा. ४ 


'ताम्बारे न तिर्खे कधीच तुमर्चे या दास-देशामधे, 
गाजी होआुनि बुत्शिकन्‌ धन लुटा सामर्थ्यसत्तामर्दे; 


.स्थप्न-रळ्जन ८४ 


मृत्यूची न तुम्हांस भौति, तुमची श्रद्धा असे ठाम ही- 
औश्वर्येच , हुतात्म होअनि जगा वा येथ भोगा मही. ९ 


भोगेश्वर्य नसे निषिद्ध अिथलें, सेवूनि ही माधुरी 

बेहेस्तांत पहा बहात्तर पुन्हा नेत्राभिरामा हुरी- 

रोप्याडइगी, चिरयोवना, विधुमुखी, कस्तूरिकाकुन्तला, 
मत्ताक्षी, सरूयष्टि, हारितगती, पीनस्तनी, पेशला,. द 


ओत्सुक्यें बघतात बाट वर त्या स्वर्गीय पाटस्थली 

जेथे बल्बुलर्पांडू पाटलसुमाभावी न अखस्थली; 

द्याया मद्य पवित्र ओतुनि तिथे सोन्दर्यवान्‌ भल्य ते 
लालित्ये पुरवूने होस तुमची होती कृतकृत्य ते. ७ 


मध्यस्थी तुमची करीलच नबी, राडूका पहा यांत ना; 
अल्ला फेकिल काफिरास तपरनी द्याया महा यातना; 
सारासार तुम्ही विचार करितां अन्‌ दावितां साइस, 

शोयें ' दीन) म्हणतांचच दीन दुनिया होओ तुम्हाला वश. ८ 


हिन्दुस्थान न राष्ट्र, खास तुमची ही भोगभूमी असे, 
अश्ाराम मिळे अथे खचित तो त्या शाम-रूमी नसे; 
कोणा क्षत्रिय सुन्दरी नपसुता मर्यम्‌ झमानी वरी ! 

-त्या श्रेष्ठासच जो स्वराज्य पसरी या हिन्दुभूमीवरी. ९ 


ता. १४ जुले १९२५ ] 


८४ स्वप्न-रष्जन्र 


४६ मराठबाणा 
महासिन्यु याला असे पाठिराखा, तसे साह्य सह्याचलाचे कडे, 
स्बडे दुर्ग साल्हेर, फोण्डा, पराण्डा, अशेरी असे दक्ष चोहीकडे; 
महाराष्ट्र हा कृष्णपाषाणदेही, परी लोहपाणीहि अद्भांत या, 
नद्या न्हाणिती तापि, कृष्णा नि गोदा, मिमा, मान्जरा, वैनगज्ञा तया. १ 


महात्मा खरा जो स्वघमाभिमानी परी धमेबेडास थारा न दे, 
समर्त्वे गुणग्राहकत्वेंच योजी स्वकीयांस जो राष्ट्रकायीमधे, 

सदावन्द्य जो क्षात्रकमेप्रणेता महाराष्ट्रसप्राटू शिवाजी प्रभू 

तया पूज्य ती पूज्य तत्सेवकाला न कां सन्तमाता महाराष्ट्रभू! २९ 
जिचा “ अमृतातेहि जिळकील पेजा ! असा बोल ये प्रत्ययाचा निका, 
पहा भिन्नजातीय पुष्पाकरांहीं दिसे गालिचा की हिची वाटिका, 
मराठी अशी ज्ञानदेवी जयाची असे मायबोली मराठीच तो; 

हदी रक्त दे साक्ष तो बन्धु माझा, कुठेही असो अच्चवा नीच तो. २ 


मराठीस अन्याय कोठेहि झाला, स्वदेशी विदेशी कुणीं गाज्जिले 
मराठी कसा मी न सन्ताप माझा धडाडे जरी तीव्र दुक्खानिले १ 
मराठी जनांचेच वचस्व राहो स्वतःच्या महाराष्ट्रदेशीं तरी- 
प्रसार्दे तुझ्या कोणती व्यक्त आद्या करू अन्य हे वन्द्य वागीश्वरी !४ 
ता. २१ डिसेम्बर १९२५ ] 
४७ खरा शूर 
[ ओवी ] 

१ कुळवन्ताची हो पोर २ अहो भर रस्त्यामाजी 
शोभे शुक्लेन्दूची कोर ! बोळे घटिडगण गाजी, 
र्‍चाले पहात समोर “६ झरू पाखरू पहा जी 

शाळेला ती. नवलार्चे ! ? 


स्वप्म-रव्जन 


रै 


घाली अुडी ती दाण्डगा, | ९ 

घरी होळीला लाण्डगा, 

लोक गोळा झाले बघा, 
मोजबघे. 

होओ बाला ती बेशुद्ध, । १० 

लोक अभे हृतबुद्ध ! 

- मेल्या आऔर्चे का दूध 
प्याले होते ! 

दूध वाघिणीचे प्याले, ११ 

तरी शेळपट झाले १ 

मोठ्या व्यवस्थेने वाले 
स्वत्वरक्षा ! 


तिची धोक्यामध्ये अब्रू । १२ 
अकाचीही चढे न *रू 
अभे सुसंस्कृत गब्रू 

वेषवीर. 


तों ये लडूगोट्या अडाणी, १२३ 
अशिक्षित कोणी प्राणी 
परी डोळ्यामध्ये पाणी 

पौरुषाचे. 


अड्गीं तारुण्याचा जोम, । १४ 
प्याला सन्तापाचा सोम, 
दीन शान्ततेचा होम 

केला झणी- 


येतां नि्वार्णीचा क्षण 
पाही कोण परिणाम १ 


_ विसरावे देहभान 


दहाच धम. 
गेला कोपून कल्पान्त, 
हाणी छातीवर लाथ 
घाली नरडीला हात 
त्या प्ूच्या. 
स्त्रीची रक्षायाला लाज 
पुढे त्वेपाने ये आज 
नरी तोच नरराज, 
धन्य तोच. 
झडी सड्कटीं घेओल 
ठोसे खाओआल देओल 
वेळीं कामास येओल 
तोच धन्य ! 
आले कायद्याचे दूत, 
आला अद्रारांना अत, 


८५ 


कोणी म्हणे, ““ खरा पूत 


माय व्याली. ” 


पडे पुण्ड गतप्राण, 

मुक्तिदाता बन्दीबान ! 

नरहृत्या न लहान 
गुन्ह्या जाणा. 


|€८६ स्वप्न-रऊ्जन, 


१५ म्हणा पुरूषाला पुण्ड, १७ जा व्हा दुबळ्यांचे काळ 
करा कैद किंबा दण्ड, घोटा गुण्डांपुढे लाळ 
परी तुम्ही सारे षण्ढ कां न नरकाचा जाळ 

बीर तोच. जाळी तुम्हां ! 

१६ आता बालेला त्या टाका, । १८ नाही अड्गामध्ये राम, 
घर्म सनातन राखा ! रामासाठी कां सड्ग्राम १ 
काय धर्माची पताका ५: राम बोला भाऔ राम ! 

फडके वा ! राम गेला ! 


ता. २० आगस्ट १९२६ |] 


४८ अकव तव मधु बोल 
[ जाति चन्द्रकान्त ] 
औअकब तव मधु बोळ कोकिळे, औकव तव मधु बोळ जु 


नकोत मजला मैना, राघू , साळुडकी, चण्डोल्‌ 
नकोत मजला विविध सुरांचे कृत्रिम हे हिन्दोल १ 


ओक तुझा स्वर आर्त खरोखर वाटे मज बिनमोल्‌ , 
वसन्त नाही अजुनि सम्पला, कां झालीस अबोठू! २ 


सुखे बसन्तासडूगे जा मग पहावया भूगोलू , 
गा शेवटचा बोळ लपूनहि पणीमाजी खोल्‌. रे 


क्यू नन्तर वाट वर्षेभर दाबुनि चित्त विलोलू , 
करू पण आस अवढी जातां जातां फोल! डू 
ता. २४ अअगगस्ट १९२६ ] 


स्वप्न-रव्जन 


४९ वृद्ध कवि 
[ जाति मुद्रिका ] 

कां अुठतां ! खाली बसा तरुण मण्डळी, 
अुपचार ठेवितां कां हा ! 

समताच योग्य या स्थळीं, 

लोचनांत आदर दिसे न हा थोडका, 
स्तातिद्दून नसे स्नेहाची 

ही शान्त नजर गोड का ! 

म्हणण्याचा आग्रह नको, अहो वड. मी; 

नव कवने अकायाची 

पोरे होस न झाली कमी. 

झोपली थकुनि अन्तरी स्फूर्तिनन्दिनी, 
जाहला पराक्रम मागे 

जरि थोर आमुच्या दिर्नी. 

बदलली सृष्टि, समग्पले दिवस आमुचे, 
ही समुद्धारिणी क्रान्ती 

चालली प्रभूला रूचे. 

मी झालो पिकलें पान आणखी तुम्ही 
टबटवीत सुमने नामी 

काव्याच्या कल्यद्ुर्मी. 

बा क्षितिजीं तारे तुम्ही नवोदित पद्दा, 
चालला लयाला माझा 

क्षीणांहु| काव्यदीप हा. 


द 


ट्ट स्वप्न-रळ्जन 


वा भाट आुषेचे तुम्ही, गीत गा नर्वे, 
-क्रान्तिचे पुढील तुम्हांला 
सौन्दर्य दिसे, वानबें. < 
मज तुमचें आशागीत आज औकुं द्या, 
नसणार कदाचित्‌ येथे 
मी अुषा पहाया अुद्या. ९ 


अन्धार कुन्द देवळांतुनी आमुच्या, 
कां पुराण अका गाता 
कवि मोकळिकीच्या क्ऱर्‍चा ! १७ 


ही जडता जडु पाहते, न ही परिणती; 
वधिष्णु बाल्य मज लाभे 
तुमच्याच पुन्हा सडूगती. ११ 
शारदा दिव्य माअुली थोर आपुली, 
अन्‌ बाळे आपण सारीं 
सोनुलीं तिचीं सानुलीं. १२ 


नाचला खेळली पुरा, अता भागर्ला, 
मौ माण्डीवर आओच्या 
हा पहुडाया चाललो, १३ 


परि दिन हा तुमचा, झुठा बागडा तुम्ही ! 
तुमच्याच गोड खेळांप्षे 
पाहिन स्वप्न चारु मी. १ 
शा. ५ सप्टेम्बर १९२६ ] 


स्वप्ल--रळ्जन 


५० कलारहस्य 
| जाति मुद्रिका ] 

“कल्पना तरल किति ! ललित नादमाधुरी, 
भूमिका झुदात्त अहा ही 

अप्रतिम कलाचातुरी ! 

कवि कोण ? गूढ तच्चरित कळूं द्या जरा, 
अन्‌ कोण अहो व्यक्ती जी 

वाहवी स्फूतिचा झरा १ ” 

कवि कुणी असो, तो मला वाटतो सखा, 
फाडुनी हृदय बघण्याचा 

पाहिजे क्रूर सोस कां १ 


पडसाद गोड कविगीत आुमटवी हदी, 
जवळीक अुपजबी न्यारी 

जशि कुमुदमनीं कोमदी. 

अद्दिष्ट असो ती कुणि पार्थिव अडूगना, 
र5जवी अधिक तिजहूनी 

मम हृदर्यी ही व्यञ्जना. 

आदरदौभूत ती तया, मला कासया १ 
हत्तरलतरडू्गी माझ्या 

ही शोभे पद्मालया, 


रेखीव अमुक ती असो कुणी कामिनी, 


ही शाश्वत मम हृदर्यीची 
मोहिनी कामरूपिणी. 


ट्र 


स्वप्न-रव्जजन., 


हृत्पटावरिळ भरकामचित्र टाकुनी 
बघण्याला मागिल टाके 


ठाकेल रसिक का कुणी ! 


ता. १० सप्टम्वर १९२६ ] 


८५१ वादळाची रात. 
[ ओबी ] 


१ होती वादळाची रात 
अवसेच्या अन्धारांत 
बाट कोणाची पहात 

चाल अुभी ! 
हा विद्मछ़ता वर, 
खाली बेगम सुन्दर, 
दिसे तिच्या मुखावर 

काय भाव १ 


३ यायचा का प्रेमी वीर 
कोणी तरुण अमीर १ 
दिसे भेटाया अधीर 

कोणाला ही १ 

४ परी लागतां चाहूल 
फिर्के पडावे कां फूल ! 
हेरी कोणार्चे पाजूल 

कानोष्याने ! 


प्‌ 


ळक 


७9 


रट 


बीर येतां तो जवळी 

दोर्घे मिळालीं कवळी 

अबला ही आणि बळी 
झुन्जार तो. 


ओसरतां प्रेमपूर 

होतीं दोघं पुन्हा दूर 

माजे कोणते काहूर 
त्याच्या चित्ती ! 


चर्या जाहली भेसूर, 
जरी भरूनि ये अूर, 
निघे निश्चयी निष्ठुर 
स्वर त्याचा. 
: खालीं आओऔबापें खन्त, 
झाला अपमारने अन्त, 
अन्‌ तू दाक्ञारी जिवन्त 
ताओ केवी ! 


स्वष्न-रऊजजन ९६० 


९ तूज पळवूनि आणी १३ आओबार्पे गेली जेथ 
-कुळाची ती मानह्ानि !- वैरी धाडिला मी तेथ 
अन्‌ त्या चोराची तू राणी, आता तू मी समवेत 

सोभाग्य हे ! जाअूं वर. 

१० ज्याने धमे अुच्छेदावा, । १४ घोर कर्माची ती वेळ 
ज्याचा घराण्याशी दावा, खत्री हृत्यारी हृटेल 
त्याच्या प्रेमाचा पुरावा रणी काटील कटेल 

तू करावा १ | जोहरी तो. 

११ नको सससहखती ती !  ' १५ ती घे आवळूनि दात 
माझी मन्सर्बी का प्रीती ! जातां कट्यार झुरांत 
नच स्वीकारी खती ती त्याचा न चुकेच हात 

दासदीक्षा. | निजवर्क्षी. 


१२९ कुळ प्रेमाहून थोर १६ प्रेते ओक झालीं तळी, 
देश कुळाहून थोर होती जगती निजली, 
धम देशाद्दून थोर वरी ओरडे बिजली 

केव्हांही गे ! मेघ रडे ! 

ता० १२ सप्टेबर १९२६] 


कक महे कक - कवळ. जनन स्ट 


५२ पांचवणूक 


[ अभक्क ] 
१ धरीं बेसतां का वाया ! सेवू पश्चिमझळूक 
चला बाहेर हिण्डाया गाआू अुजेडी अन्धुक 
खुल्या माळाला बाहेर चळा करू या बेडर 


वारे चैतन्यमाहेर वाद प्रिय कठेवर--- 


श 
क 4 ब 


कलेबर तांच अक 
येऔओ समोरून देख. 


कोणी म्हणे, “' या साद्धती 


आटपले सारस्वती. ' 
किती धन्दे ! काय ओट ! 
अन्ती हीच वाट थेट, 


२ फक्त पञ्चवीस जण 
घेती अन्तींचें दशन 
रूक्ष वाळुगोट्यांवरी 
थाम्बरे कुडी नदीतीरी 
नदीजळ झुळझुळ 
हो न थोडेही गढूळ 
शोेण्यालाकडांच्यासाठी 
काहो सार्‍या खटपटी ! 
धुन्दी डोळां, नसी रग 
तृणापरी तेव्हा जग 
देह जळे तृणापरी 

ता, १५ सप्टेम्बर १९२६ | 


7५८५-८५-८५ - 0 एकण शण कणीणकीशध/णा शी 0ण0णा --न------_->-“टा-“आ 7 


न्ट्ध 


स्वप्न-रव्जन 


झुरे सारस्वत परी 
प्रमो, कठिण सर्मर्यी 
धरी सेवक हृदर्यी ! 


होतां माझी हीच गती 
कोण येओल सड्भृती १ 
माझे कोतुकाचे बोल 
शारदे, हे सारे फोल. 
तुझा साघाया प्रसाद 
देवी, केवी घालूं साद ! 
ज्ञान माझे हें अकीव, 
जाणशी तू कर कोव, 
वेडेंवाकु्डे मी गातो 
आणि तुझा म्हणवितो 
कीर्तिची ही कावकाव 
करी कर्णमूळीं धाब. 
कोकिळाची आळवणी 
याया हवी ती लागणी 


५२ महाराष्ट्र गीत 


[ छन्द ] 


मराठीला सक्भोपून वैभव दे ज्ञानेश 

मराठ्यांना मेळवा हा समर्थाचा सन्देश 

महाराष्ट्र जन्म पावे धन्य धन्य स्वदेश ! 

येओ शिव निबाराया सारे दास्याचे हरेश. १ 


छप्न-रळ्जन व्ह 


बतनाचे बन्दे खन्दे आपसांत लढले, 

स्वामिभक्तीमध्ये राष्ट्र बुडवूनी चढले, 

कुळ-वाडीपायी पहा कलमाही पढले, 
परकीयदास्यपरद्धी स्वस्थ झाले विदोष. रे 


भान्जलेल्या घर्ममूर्ती रानोमाळ पडती, 
गान्जलेल्या हिन्दु देवी जनान्यांत कढती, 
खेडवळ मुके जीव दारिद्यांत कुढती, 

चाले परी अमीरांचा अशाराम हमेरा ! डे 


पण्ढरीचा सन्त तोही भक्तिभाव गौरवी, 
आध्यात्मिक सुक्तींतच मानी सुखथोरवी, 
राष्ट्रमुक्तीचाच परी अदयाला ये रवी 

योगी कर्म-कुशलाला कशाचे हो अपेश १ डड 


मावळींचे प्रामाणिक मावळे हे बावळे, 
त्यांच्या पुढे शिद्दी-तुरुकांची छबी मावळे, 
नेता यांचा श्रीशिवाजी तेज याचे आगळे, 
हर हर महादेव ! चिरञ्जीव स्वदेश ! प 


5छापुढे मराठ्यांनो, कां व्हा दीन, कां वाका ! 
फडफडे भोसल्यांच्या प्रतापाची पताका ! 
अल्पसन्तुष्टता का रे ! ठेवा थोर आवाका ! 


पसरू द्या हिन्दुस्थानमर नबा आवेश ! द्‌ 
ता. ९ आक्टोबर १९२९६] 


४ स्वप्न-रव्जन 
५४ पाहु कुठे तुज राया ! 


[ जाति साकी ] 
पाहु, कुठे तुज राया कनया, पाहु कुठे तुज राया! भू० 
मोहरुनी सहकार चहुकडे घमघमती या राया १ 


शीळ मात्र तव कुठनि तरी ती परिचित ये अकाया २ 

कोकिळ न दिसे, साद परि पिसे लावी तशि तब माया ३ 

जवळ बोलवुनि जाशी फसवबुनि, कठिणच तब लीला या ४ 

प्रीति तुला ही मानसचन्द्रा, बिलगुं बघे पण वाया! ५ 

मौ तव छाया सुखप्रका्शी बसं दे मज तव पायां. ७ 
वा. १५ भाक्टोबर १९२६ ] 


५५ अजुनि किती छळतोस्‌ 
[ जाति चन्द्रकान्त ] 

अजुनि किती छळतोस दैवा, अजुनि किती छळतोस्‌ १ धु० 
हदय करपलें, योग्य अता मज मरुभूमी ही ओस्‌, 
गोड भास तो अिथेहि दावुनि देशी कटु सन्तोष्‌ . १ 
“ अखेरचा क्षण, जीवन जीवन ! ” जीव करी आक्रोश , 
म्हणशि, “ मृगाक्षीनयनी पाणी तरल, दमव जा शोष्‌ !? २ 
शुत भुकेने मी झरमुरतां करावया परिपोष 
गर्मी कृत्तिका दावुनि म्हणशी, “ घे द्राक्षांचा घोस्‌ ! ” ३ 
परिस्थितीने घट्ट जखडिशी, फोडू का ह्या कोरा ! 


क्तणभर झिड्गुनि सुखप्रकार्शी नाचूं का बेहोश डु 
त्ता, ८ नोवेम्वर १९२६ ] 


'इलपष्न-२रळ्जन 
५६ अभिसारिका 


नवातिच्या बहरामधि बालिका 
करूनी साज तऱ्हेचा निका 
चालली लगबगा कोठे अभिसारिका १ 


कोणता राजहंस मानसी 
हुरहुरे ज्यास बघाया अशी १ 
किती डोलदार चापल्य हे तिच्या नसीं ! 


चोळी अज्भामधि जरतारी, 
पातळ निळे खडीचे भारी, 
सन्ध्येची लाली तनुमन रडूगविणारी. 


पुढे तिज ओढी रम्यायती, 
वायुच्या लहरीपरि जाय ती, 
थबकती बघुनि तिज हरिणे, गति काय ती ! 
भागुनी विकल होय तनुलता, 
स्रीची कुसुमासम मृदुलता, 
लागतां दृष्टि कोमेजे फुलतां फुलतां. 
तोंच ये,वंश्ततींतुनि शील, 
अुल्लसित हो युवती श्रमशील, 
मर्नि म्हणे, ' श्यामला, जवळच तू असशील. 
जिवाला अतक्ये ती लागणी, 
मनाची तनुपुढे धावणी, 
भेटला काय तिज कुठे जिवाचा धनी १ 


९६ स्व्रप्न-र्ञून 


दिसे तिज कोणाची साझुली १ 
लागती कोणाच्या चाहुली १ 

ती क्षिति्जी भासे जणु छायाबाहुली. द 
अशी गूढरागरड्गेली 
नादें दूर कडेला गेली उ 

पडली का १ न दिसे, का कुणि तिजला झेली १ ९ 
: भेटी जिवाशिवांची घडली, 
अवघी संसृतिचिन्ता झडली, 

हा स्वभूसडगम !' सन्ध्या अस्फुट वदली. २० 

ता. २८ जानेवारी १९२७ ] 


५७ तूच निवोणींचा सखा 


| अभड्ध ] 


तूच निवोणीचा सखा 
तरी तुला मी पारखा 
कुणा कुणासाठी आणि 
करीं जिवार्चे मी पाणी ! 
वेड तुझे नाही कांबा १ 
तूच सोन्द्यांचा गाभा 
चाळे रडूगीत बाहुली 
आणि जडे प्रीति खुळी. 


तार ६ फेब्रवारी १९२७ ] 


मित्र तून्व चिदानन्द 
मन माझे परी अन्ध, 
मित्र सुगीचे साडगाती 
सुख माझे त्यांच्या हार्ती 
येतां दुर्दिनाची छाया 
लागतो मी तुझ्या पायां 
तूच सोडवी ईं कोर्डे- 
प्रेम तुझे केवी जोर्डे ! 


स्वप्न-र जन ९ऊ 
५८ भुकेले हृदय 


[ अभक्ध ] 

१ हृद्य ओकाकरी 
कळवळे भारी 
कोकिळ इाजारीं 

म्हणे, कूझ ! 

२ विचित्र स्वभांची ; ५ मित्र तो अषेचा 
सम्पली रजनी | धुक्यांत गवसे, 
शान्तिलाभ मनीं आश्यामुखीं हसे 

परी नाही. | म्लान म्लान. 

३ पडे गच्चीवर ६ खालती धावती 
गार दहिवर कामार्‍ची माणसें 
आणि गहिंवर विश्रान्तांच नसे 

आंत दाटे. पोटाला या. 

४ जीव गोन्धळून ७ भुकेले हृदय 
होतसे झुदास | घडधघडे भारी 

म्लानता नभास | कोकिळ शेजारीं 
सकाळीं का! | म्हणे, कूअू ! 

ता. २७ अप्रोल १९२७ | 

५९ बुल्बुलास 
बुल्बुला, रडशि कां बसुनि दुरी १ 
ही अशी प्रतीक्षा फोल पुरी ! धु 
गशुलाबकलिका ही बघ फुलली, 
गन्धावेभ्रमीं बाही जवळी-- 


अठ, घाल झड, हृदर्यी कवळी ! कण्टकभय का सले झुर्री £? १ 
स्व्रम-र न ७ 


र्ट > स्वभ-रस्जन 


कण्टक सन्तत मजही छळतो, 
रुधिर न हा हृदडूग अुघळतो, 
अन्तरडूगकल झुगिच न कळतो; मित्रचा हा, कृति जारे असुरी, २ 


गुलाब कण्टकहीन असेना, 
सुळाकडे ने वसन्तसेना, 


श्रीहि साहसावीण दसेना, मर ! जाशिलळ मग अमरपुरी ! ३ 
त्ता. २७ मे १९२७ ] 


६० अनाभक वीराची समाधि 


हें भव्य कुणाचे गे थडगे ! 
वाहती नुपहि सुम-मण्डल गे. भु० 
कुठले कुठले येअुनि लढले, 
वीर क्षेत्री अगणित पडले; 
निवारशी जे शव सापडले, अुचलानि घरिले त्यास जर्गे, २ 


पोटासाठी कुणी शिपाओऔ, 
वा नैराऱ्यें यमास बाही, 

प्राण घे नि दे, भाण्डण नाही, सत्य काय पण कोण बघे १ २ 
असेल अन्य क्षेत्री लढला, 
परिस्थितीशी बिकट झगडला 

न कळे जितला अथवा पडला, का चोरुनि कुणि तद्यश घे. ३ 
नाव कळेना त्या समरार्चे, 


नाव कळेना या वारार्च, 
स्मारक पण हे राष्ट्नरार्चे !-झुके खरोखर जग अवर्धे ! ४६ 


स्वप्न-रखन ९९. 


सहुनि अपेक्षा, कदर अवास्तव 
असेल झुरला प्रेमवचात्तव, 
वाद्यसझ्घ गाजवी अता स्तव, औषध मेल्यावर नलगे. ५ 
अनामका, तव सरली घडपड 
नीज तळीं, जरि वर ही गडबड-- 
जगच्छान्तिची पोकळ बडबड ! खणखणती कोषीं खड्ग! ६ 
ता. २७ मे १९२७] 


६९ अन्धारून आलं 


[ अभड्क ] 

१ अन्धारून आले, 
चिम्ब झालें जग, 
स्तब्ध झाले खग 

झाडांवरी. 

२ पागोळ्या वाजती, । ५ पाण्याची चादर 
वरकड शान्त, जमे क्रीडाडूगरणी, 
घुन्दता दिशांत पावसाचे मणी 

कोन्दाटली. क्रीडतात. 

३ डोडूगराची बाह्य- ६ काय बरे चुके 
रेषा लुप्त झाली, माझ्या अन्तर्यांमी १ 
त्यास कुरबाळी पुढील दर्या मी 

मेघमाला. केवी तरू १ 

४ म्लान या प्रकाशी ७ चोहिकडे पाणी 
अकला घरांत अथाडूग अफाट, 
बर्से. मी पहात | नाही जरी लाट 


वर्षा-लीला, | भिववाया. 


१२०० स्वप्न-रखन 


€॑ मागे वाहवेना, । ९ आलों मी अकला, 
पुढे पोहवेना, जाणार अकला, 
अिथे राहवेना, अकान्त अथला 

काय तळीं १ कांन साहे? 


री 


ता. १४ जून १९२७ | 


६२ चन्द्रिका आणि प्रिया 


[ वृत्त वियोगिनी ] 


किति निमळ रम्य चन्द्विका 

तनुर्‍ची कान्ति तुझ्या जशी गडे ! 
पडती बघ तारका फिक्या 

रमणी अन्य जशा तुझ्या पुढे. 
झुळुका मधु मन्द वाहती, 

परि झाडी दिसते पहा स्थिर, 
दिसशी मदु भावनांप्रती 

दडवूनी जशि शान्त बाहिर, 
निशिगन्ध विकास पावती 

गुण जैसे तव मोहकय़ुती, 
मधुगन्धतरड्‌ग भावती 

विरही गोड जश्या तुझ्या स्मृती. 
किति शान्त शशिप्रभा अगे 

शुचि आज्या तव जेवि मानसीं ! 
रजनी रमणीयताच घे 

तव चित्तामधि काळजी जशी. 


स्बप्न-रखधन १०१३. 


सखये, विधु आणि केरवी 
न कधी दूर, परन्तु आपण 
जर सन्निध मुग्ध शोशवीं 


तर आताच वियुक्त कां पण १ 
ता. १९ जून १९२७] 


कळ अर 
६३ केवढा अन्याय ! 
[ छन्द ] 

९ प्रेम तुला कळविलें । ६ नाही समाधान मला, 
माझा केवढा अन्याय ! । नको नको अर्से यश 
तुझे अन्तरळे पाय. | न करी जे तुला वश! 

२ स्तुति काव्यदेवतेची 
गातां ललित रागांत | 
झाला भलताच घात. 


७ मिर धातूचे शिकक्‍्क्याच 
नाणें खणाखण वार्जे, 

| होतीं त्यानें जगीं काजे. 

इ| तै 

२ तुझ्या लावण्याला जणू . ८ नाही चलन ते माझ्या 
कवनाचा लागे डाग, | दरिद्रयाच्या भाण्डारांत, 
म्हणून का आला राग! दीस म्हणून हो रात. 

४ तुला भाबड्या भक्तीचा ९ आर्लो झुपेक्षाव्यथित 
बोल अवघड वाटे-  ' हूळू हळू दूर दूर- 
स्रीर्चे मन अुफराटे ! शमेनाच हुरहूर. 

५ भय प्रेमार्चे वाटते ! , ९० कळवळून दुरून 
बर कश्शास तू आन, | घालतां मी तुला साद, 

होबो तुला समाधान. | अरण्य दे पडसाद, 


१०२९ 


११ मज काळ्याभोर छाया 


वेढितात बाहुपाशीं 
राही हृदय झुपाशी, 


ता. २ जुले १९२७ ] 


स्वप्न-रखन 


१२ वेड्घ तोडाया तयांची 


जीव कसा करी नेट, 
जाया आुषेकडे थेट ! 


६४ फेराचें गाणें 
[ छन्द पादाकुलक ] 


१ नागपञ्धमीच्या सणी 


आठा अुठा साऱ्या जणी 
हरपली तगमग 

शान्त हिरवळें जग 
श्रावणांत अन वेळीं 
मेघरार्ये कृपा केली 
मेघराय काळा काळा 
पोर्टी अमृत-जिव्हाळा 
वर झडे चोघडा का? 
लवे सोनेरी पताका 
वाऱ्यावर धावे स्वारी 
राूताची दोड भारी. 


अआुठा झुठा साऱ्या जणी 
नागपञ्थमीच्या सणीं 
स्वस्त झाली पाच रानी 
लोटे लाल नवें पाणी 


| 


हिज ्््य्क्ग्बाआ्गयाबाकसझ्वषथथकैडडााााडडाडाडडाककायाडायाडवयाामकमााडाामाडाडडामय डागा 


जळे तुडुम्बल्या खाचा, 
घोष ञका बेडकांचा 
गेली भूमि गवतून 
सोनियाचे वर अून 
वर वारा येतां जातां 
हेलावती तृणीं लाटा 
पडे झिमझिम त्यांत 
अूनपावसांचची गाठ 


नागपब्चमीच्या सणी 
आुठा झुठा साऱ्या जणी 
आज चला खेळूं खेळ 
त्याला अरव्ही न वेळ 
साडी चोळी नवी लेअूं 
केस झुदवून घेअं 
सोनचाफा घालूं केशी 
कस्तूरीची जणू पेशी 


- स्वप्न-रस््न ' १०६३ 


वारुळाला जाअू सध कोणी चतुर शहाणी 
गाणीं गात गात र्ध मग साद्भेल कहाणी 
झली एय्वी नागराज ५ नागपद्चमीच्या सणीं 
त्याची पूजा चाळे आज. झुठा झुठा साऱ्या जणी 
४ अुठा आुठा साऱ्या जणी पब्चमीची रुन्द कोर 
नागपश्चमीच्या सणीं दिसे, न दिसे समोर 
फान्दियांना बान्धा दोर कोणी म्हणे आकाशांत 
झोका मोठा घ्या समोर तारा फेर धरितात. 
अुत्सवाच्या झोल्यावर चब्चळ या चान्दण्यांत 
घेअ्‌ झोके दिनभर फेर धरूं गाणें गात 
तुणाज्णीं फुगड्यांत कोणी अक साड्गा आधी 
पाहू कोण टिकतात नाचू म्हणूं आम्ही नादी 
सायड्काळीं स्वस्थ बसू॑ । हेलावत लहरींत 
खेळीमेळीर्ने या हसू नागपब्चमीरचं गीत 


ता. २ आगस्ट १९२७ |] 


६५ तुझ्यावाचून 

[ वृत्त वसन्ततिलका |] 
येथे कला विकसुनी जरि मोद देओ 
मोदामधे परि अणीवच गे असे ही- 
व्हायास रम्यतर रम्य कलाविलास 


| कोर्ठे मनोश सहवास तुझा जिवास १ 
ता. २ ऑगस्ट १९२७ ] 


१०४ स्वप्न-रचन 


६६ कीर्ति आणि कान्ता 
[ जाति दिण्डी ] 


पुरे ! लौकिक तो यापुढे नको गे, 

बैस, सम्सुख अकत्र बसू दोघे; 

धरुनि माझ्या हातांत तुझे हात 

स्वस्थ बसतो मी तुजकडे पदात. १ 


जरी नसले राहिले केस काळे, 
जरी भाळीं ओढिले चरे काळें, 
इयामलारुण भोवती सान्व्यराग, 
अुषा फुलवी प्रीतिनची हृदीं बाग रे 


प्रीतिकरुणादर मिळति तुझ्या नेत्री 

म्हणुनि सुन्दर या पुण्यमधुक्षेत्री 

शान्त व्हायाला आणखी पुनीत 

स्नान करितो या नव त्रिवेर्णीत. रै 


इलोक म्हटला जो भीत तू विवाहीं 

आज होओ तत्स्मरण अश्रवाही; 

सखे, योग्यांसहि गद्दन अन्‌ अगम्य 

धम केला तो तुवां सिद्ध रम्य ! डॅँ 


हेळसाण्डूनि तुज कष्टतां जनांत 

पाहिली मी नाहीच दिवसरात; 

लुब्ध होते जन फळावर देख, 

वृक्षचिन्ता वाहिली तूच्च अक. ष्‌ 


'स्वप्न-रथ््ञन १०५ 


आणि खपतां मी अितर जनांसाठी 

कधि न निढळीं तव आढळली आटी, 

स्वार्थसाधू वरवरच मानितात, 

स्थिग्ध निल्स्पृहता नित तुझ्या स्मितांत. द 


यत्न केला नच हृदय पारखाया, 

सहज तरुपरे मज दिली फलच्छाया, 

आणि विहृगापरि ठेविलें स्वतन्त्र 

गाझिले मी स्फूर्तिने कला-मन्त्र. ७ 


भूस भेटे मृगमेवबिन्दु जेवी 

तसा आलो मी तुझ्याकडे देवी, 

घेञि गाढालिकद्धनी त्यास भूमी, 

तसें पावू या अक्य आज तू मी. ८ 


कोति लाभे मज, हवी परि कशाला 
गुलाबाची वा बकुळिचीहि माला १ 
हृदय अपुले हृदयास भिडे अन्ती, 
नको, असली तरि मधे वैजयन्ती ! ९ 


म्हणुनि कीर्तिखज घर शिरी तुझ्याच, 

तुझ्या प्रीतीसच शोभवील साच; 

मला अद्वेतीं गमे बुडुनि जावे- 

पुढे जाणें कुणि कुठे कुणा ठावें ! 
तता, ५ आगस्ट १९२७ |] 


१८६ स्वप्न-रख्न 


६७ कदासाठी ? पोटासाठी ! 


[ छन्द पादाकुलक ] 
कश्यासाठी पोटासाठी 


खण्डाळ्याच्या घाटासाठी घरु० 
१ चला खेळू आगगाडी, । खोल दरी अुलासाची 
झोका अुन्च कोण काढी? दौ डोक्याचा राजमाची 


पडे खळाळत पाणी 
फेसाळल्या दुधावाणी 


बाळू, नीट कडी धर 
झोका चाळे खाली वर 
ओका कूकुक्‌ ! शीट झाली आता जरा वाटे दाटी 
बोगद्यांत गाडी आली | थण्ड वारा वरघाटीं 
खडखड भकभक 3 डावलून माथेरान 
| 


अन्धारांत लखलख घावे गाडी सुटे भान 
ओऊञ्जिना*ची बघा खोडी तारखाम्ब हे वेगांत 


बोगद्यांत धूर सोडी मागे मागे धावतात 
नका मिअू थोड्यासाठी तार खाली वर डोले 
लागे कुत्रे मित्या पाठी. तिच्यावर दोन होले 

२ अुजेड तो दूर कसा झाडी फिरे मण्डलांत 
ञअिवलासा कवडसा रूळ सड्‌गे धावतात 
नागफणी डावीकडे आली सुम्बऔ या जाओ 
कोकण तें तळीं पडे राणीचा तो बाग पाहू 
पाठमोरी आता गाडी गर्दी झगमग हार्टी- 
वाट मुम्बऔनची काढी कशासाठी ! पोटासाठी ! 


ता. १९ आगस्ट १९२७ 


स्वप्न-रस्षन १०७- 


६८ संवाद 


[| अभडूग | 
१ जुनें झार्ल झाले फोल- २ तुझा चातुरींचा बोल 


काय बोलशी तू बोल ! 
रूप सुन्दर बरवें 
तूज हर्वे नित्य नवे. 


नव्या सोडगाचिया फक्त 


पायीं लागणार भक्त 
रूपे अनन्त सुन्दर- 
बघशील नीट तर, 


माझ्या ठार्यी तिन्ही काळीं 


नान्दे लावण्यनव्हाळी. 
वर फेक दृष्टि क्षण 
आकाश हें सनातन 
भव्य सुन्दर नवता 
देख विभूति तत्त्वतां 
असे सगुण निसुण 
तू न पाहशी ढुडकून 
ठेव श्रद्धा तू भाबडी 
आहेच मी सवगडी. 


ता. १९ आगस्ट १९२७ ] 


भगवन्ता, पडे फोल 

गप्प करिशी सम्प्रती 
आहेच मी मन्दमती 
अन्तरींची भूक माझी 
गप्प राहीना देवाजी. 

दोष मला कां रे आता 
तूच जरी बुद्धिदाता ! 
चित्र ररूगतां आभाळी 
रडूगर्ता मी सन्ध्याकाळी 
चित्रामागील नीलिमा 
शान्त गाम्मीयोची सीमा- 
तेथ वेड्या या जीवाला 
काही दिसेना जिव्हाळा, 
पटे ओळख देखून 

ओअश्ी काही दाव खूण. 
तूच माझा सवगडी, 
गड्या, का रे देशी दडी ! 


स्वप्न-र्नन 


६९ भातुकलीचे गाणें 


पाहूं तुझे तान्हुले 
घरकूल सानुले 
कोपऱ्यांत अन्धार 
त्यांत तुझा संसार 
चिमुकला 'चाडगला 
पाटाआड माण्डला 
ठाकठीक रहाणी 
पोर माझी शहाणी 
बाहुलीरचे लगीन 
सजली ही विहीण 


ता. २९ आगस्ट १९२७ ] 


[ छन्द ] 


खण घ्या हे तिकोनी 
रुसू नका हो कोणी 
लाह्या पोहे खाअूस 
पक्कान्नांचा पाजूस 

इर्वे ते घ्या या काळों 


द्रौपदीची ही थाळी 


बाळ माझी रमली 
वाढतांना दमली 
ताम्बूस ही गालाची 
गुरोळी ग कोणाची १ 


७० माझी बाहुली 


१ नाना, बाहुली माझी 


बघा कोनाड्यामाजी 
तिला पिसांची गादी 
तिची रेशमी साडी 
तिला जरीचा काठ 
बघा राणीचा थाट 
शोभे श्रीमन्ती हिला 
रडूःग महाली निळा 
नाही चढेल हट्टी 
हिची कोणाशी गट्टो ! 


[ छन्द ] 


२ तोण्ड पाहून लाजे 


फूल गुलाबी तार्जे 
दात कुन्दाच्या कळ्या 
गाली सुन्दर खळ्या 
काळे टपोर डोळे 
भारी लाडिक भोळे 
नाक चाफ्याची कळी 
ओठ दोन पोवळी 
दाब्द दिसती ओठीं 
पण अबोल मोठी. 


स्वमभ-र्छन 


३ ठेवा अकटी घरीं 
धघींट आनन्दी परी 
थो थो काजळ घाला 
नाही पाणी डोळ्याला 
निजे पुढ्यांत माझ्या 

ता. २९ आगस्ट १९२७] 


१०९ 


कधी वाजेना बाजा 

पोर गुणाची खाणी 
व्हावी कुणाची राणी १ 
हिला आणाना राजा-- 
नाना, हासतां का? जा !. 


७१ अडूगओ 
[ छन्द ] 


१ कुणा नाही बघवलें 
बाळ लडुलटू चाले 
पडलें ग-काय झालें १ 


२ कुठे लागलें नाही ना 
चिमुकल्यास या माझ्या १ 
आगी अुगी माझ्या राजा. 


३ पहा अुन्दिर पळाला, 
देअं त्याला असा मार 
झाला खोडकर फार. 


४ अुगी ! कोण पाडसाला 
माझ्या बोलले रागाने १ 
शाहाणे गे मार्झ तान्ह ! 

५ अुद्या दुपारी बान्धू इ 
त्याचे अुन्हामध्ये घर, 
बाळ माझे खेळकर ! 


६ केले अड्गुलें मड्गुलें 
तीट लाविली बाळास. 
दृष्ट गेली, गडे हास. 


७ चल बाहेर कसा तू , 
बघ चान्दण्या हासती, 
बाळ, तुला खुणाविती, 


८ बाळ, खेळून खेळून 
आता येशी झोपायला, 
वर 'चान्दोबा भागला. 


९ चान्द निम्बोणीच्या झाडा- 
मागे निजायला गेला 
पाड्घरून काळा शेला. 


१० बाळ माझ्या ग पदरा- 
खाली निजे माण्डीवर 
रत्न मार्झे मनोहर ! 


११० स्वप्न-रखन 


११ काम राहिलें तुझ्याशी १२ बाळ, आहे मी येथेच, 


खेळण्यांत नाना खेळ, अुठूं नको, कर गाओऔ- 
यायची ते झाली वेळ. सोने कर्से झोपी जाओ ! 


“तता, ८ सप्टेम्बर १९२७] 


७२ आमचे घर 
[ छन्द ओवी ] 

१ आमुचे घर छान ५ आसुर्चे घर छान 
दोजारीं वाहे ओढा परसू लाम्ब रुन्द 
कागदी होड्या सोडा मोगरा जाओ कुन्द 

दूर जाती फुलतात 

२ चतूर नव्हे तर ६ खोबरे झेण्डूंतील 
अभ्रकी पडूखांर्चे ते मागतो सदा बाळ 
विमान अुडे तेथे झेण्डूंचा पहा काळ 

अन्हामाजी खोडकर. 

३ झुथळ वाहे पाणी ७ अडूळशाची फुलें 
नितळ थण्डगार देठांत थेम्ब गोड 
नाचतां त्यांत फार करितो गोड तोण्ड 

मौज बाटे मुलांचे तो. 

४ पाहून अद्भ ओठ ८ सोढून कोरफड 
भरते रागे आओ पाण्यांत धृतां साफ 
मागून देओ काही बर्फ हो आपोआप. 


खाअू गोड. काचेवाणी 


स्वप्र-रस्छन १११. 


९ आमुर्चे घर छान, ११ घरांत जिन्याखाली 
म्हणती आम्हा द्वाड ताओऔचे घरकूल 
करिती परी लाड खड्यांची थण्ड चूल 
बाबा आओ पक्षार्नने दे 
१० अडूगणीं सारवल्या १२ भाण्डून केव्हा केव्हा 
खडूने काढू शिडी म्हणतो, जा ! फू गडी ! 
लडूगडी चढोवढी लागेना परी धंडी 
खेळायला. अक व्हाया 


१३ आमुर्चे घर सान 
आतां ते कोठें गेलें १ 
बाल्यारचे हे भुकेले 
मन पुसे 
ता. १४ सप्टेम्बर १९२७] 


७३१ आगगाडी 


[. छन्द | 

घडाड धडाड फुस्फुसे नागीण 

खडाड खडाड वाऱ्याची बहीण १० 
धावते ही गाडी , तोण्डाने जळते 

केवढी धडाडी ! | सवाड्ग वळते 

खाअून रगड पाठीचे मणके 

काजळी दगड पोकळ टणके 

पाण्याचे रान्जण टाकिते तोडून 

घोटांत पिअून घेतेहि जोडून 


११२ 


माणसे पोटांत 
बसती थाटांत 
धावे ही अगीन- 
गाडीची नागीण 


डोड्गर-बिळांत 
शिरून पळत 
नदीला ओलाण्डी 
न जाय झोकाण्डी 
पुलाची घधर 
टाकून सत्वर 
खडाड खडाड 
घडाड घडाड 

दूर हो वाघीण 
अशी ही नागीण 


फोडून किञ्चाळी 
बसवी काण्ठाळी 
धुराचा फवारा 
झण्ड्याचा फरारा 
काजळी हर्वेत 
प्रवाह समेत 
दिवसां दुपारी 
रात्रीच्या अन्धारीं 


ता, १६ सप्टेम्बर १९२७ ] 


२० 


२० 


---_:----५/->-_____-- >>.“ 


स्वप्न-र्ञन 


थर्ण्डीत वाऱ्यांत 
पाअ॒स पाण्यांत, 


करीत फुम्पाट 
धावते अचाट 
रात्रीच्या प्रहरी, 
शोभे ही सुन्दरी 
खालती तुटला. 
तारा हा कुठला ! 
राडूगेने वाटती 
काजवे धावती 
डोळ्यांत या गोल 
विजेचा कलोळ 


हदी आली थाम्बली 
माणसे धावली 
ताम्बडा तो दिवा 
झालान्च हिरवा 
ओटीने अज्लीन 
कधी मी हाकीन ! 
वाटेंत फाटक 
कारेते अटक 
वाजली ही शीट- 
परन्तु तिकीट ! 


४० 


ष्ठ 


८० 


स्थप्न-रस्ञन ६.६... 
७४ मेला तरी मेलो 


[ अभड्ग ] 
१ मेला तरी मेला 
मरण न चुके 
मन मार्झे भुके 
ध्येयासाठी. 

२ ध्येयाच्या कारणी । ७ जीविताचें माझ्या 
श्रम आणि काळ | निघेल ते सार 
जाझुनिया फळ | होवो अनिवार 

नाही, बरे ! | माझ्यामागे, 

३ परी थेम्ब थेम्ब ६ तेहि न निघालं 
माझिया रक्ताचा | तरी चिन्ता नाही 
शूर वीर साचा | थ्येया, तुझ्यापार्यी 

होओऔल ना? | देह पडो. 
लदूनि मरतां | ७ पावोत सामान्य 
मरें सेन्य सारे, आज्या माझ्या भडूग 
परी झुरे वारे | हढ अन्तरडूग 
वीरश्रीचें. | तुझ्या ठायीं. 


आक्टोबर १९२७] 


स्वप्न रजन ८ 


११४ स्वप्न - रः-जन 


७५ माळ-वारा 


करीत भिरभिर वाहे वारा अखण्ड त्या माळावरती, 
मुरमाडांतिळ खुरट चेपलीं गवर्ते तीही थरथरती. 
जडभरत परी असडूख्य पडले अफाट माळावर गोटे, 
त्यांस झुपाधि न बाह्य जगाची, जीवन्मुक्त पद्दा मोठे ! 


नागफणी निवडुद्ध अकटा घालुनि चिल्खत काटेरी 
ओसाडीर्चे राज्य चालवी मरुशान्तीच्या माहेरी. 
रानमाणिके लेञुनि अर्द्धी आपुलेंच पुरवी कोड, 
हिरव्यावर आरक्त छटा ती तेवढीच दुरुनी गोड ! 


अफाट माळावरी अरव्ही अक रद्ध पिवळा करडा, 
होझुनि मग तद्रूप विसावे दगडावर निर्भय सरडा. 
माळावर त्या देखा कोठे जीवन मोहक नाहीच-< 
अफाट पसरे माळ अकला दूरवरी झुन्नत नीच. 


घालायाला शीळ मनोहर तिथे न बेर्टे बांसार्ची, 

छायाकर तरुवेली कुठुनी ! कुठुनी सुमने वासाची ! 

न कुठे निझर वा पुष्करिणी साथ द्यावया सहकर्ग्ये, 
कुठुनि गारवा ! मळ-वाटहि नच कोठे, माळ न हा सम्पे. 


चुकला रस्ता वाटसरू तर या माळावर यायाचा, 

जगला तर मग विसरायाचा नाही तो अनुभव याचा. 

भिरभिरतो परि सदैव बारा, वेडाला येअुनि भरती, 

असे का कुठे भग्न-दून्य मग देझुळ त्या माळावरती,.! 
ता. ११९ नोवम्बर १९२७] 


स्वप्न-रळ्जन १९४. 


७६ अठारे! 
[ छन्द ] 
आठा रे |! चुलीश्ी का अशी दाटी १ 
न्हाणींत जा निघा आड्धोळीसाठी 
घाऔ गे कशाची आदित्यवारीं ! 
थण्डीचा कडाका पडला भारी 


हें पण सपेण वाया जळतें 
अडूघोळीने थण्डी चट पळते 
खाअून फुगीर आरोळी पोपी 
अज्लांत चढवा डगला टोपी 


म्हणते कुठे मी, ध्या बूक पाटी १ 
जा खेळा, न करा चुलीशी दाटी. 
कोवळें धुकट सोनेरी अून 
बोलावी तुम्हाला करून खूण 


पोपटी गवतीं पड्डून दंव 

पाण्ढुर पाण्ढुर ये रद्ध नव 

बाहूं द्या पूर्वेचा चावरा वारा 
खेळाच्या झुबेचा तडाका न्यारा 


धुक्याची धाबळी वेढून दूर 

डोड्ूर आजोबा ध्यानांत चूर 

खेळू द्या मोकळा मुलांचा ताफा 

नाकाने तोण्डाने निघू द्या वाफा ! 
त्ता, २८ नोवम्बर १९२७ ] 


११६ स्वप्न-रळ्जन 


७७ नवीन भा 
[ छन्द चन्द्रकान्त | 
“ बघूं आओ, कुठे माझा नवीन भाओू 
काळोखांत कुठे येअं, कुठे मी पाहू १” 
“६: समओचची वात थोडी करिते पुढे, 
ही आहें मी, समोर ये माझं छबुडें ! 


५६ आळशी हा अजूनदि कसा निजला? 
आड्घोळीला अुठविती मात्र मजला. 
शोगडीची आब याला, झोपे सारखा, 
जागवाया गुदगुली याला करू का १ 


किलकिल्या डोळ्यांनी हा कुठे बघतो १ 
बघ मला बघून हा कसा हसतो ! 

देअूं याला साज्ज्यांतून थोडासा खाअू ? 
दे ग माझ्या माण्डीवर घाकुला भाअू ! 


का नको ग ! चुरूचुरू तान्हुला पितो, 
बाजेवर पाड्घरुणामध्ये झोपतो. 

गाल किती मअू, खाती का ग हे साय १ 
नाकावर दिला काय म्हशीने पाय १ 


गाजराच्या सारखा हा ताम्बडा छान 
होतो का ग मीहि असा लाल लहान? 
तारा पडला सोनेरी दाखवी माओ 
म्हणे असा घरीं आला आपुला भाओ. 


श्षप्न-रव्जन ११७ 


जसा कवडसा पडे छपरांतून 

अलगत येओऔ तसा बाळ वरून; 

बाजेबर आओ त्याला झेलून घेओऔ, 

माखूं न्हाअूं घाली मग प्यायाला देओ. ” 


“ नाही बाळ ! गुलाबाला आपुल्या फूळ 
येओ तसे रात्रीं घरीं सोनुले मूल, 
परसांतल्या पेरूला ये जर्स फळ 

तर्से भेटे आओऔलाहि सानुलें बाळ. 


भूक जशी लागूनहि नच दिसते 
हृदयांत बाळ तर्से मार्झे असते. 
आओसारखें ते होऔ म्हणूनी बाळ - 
मग देव साऱ्यांचाच करी साम्भमाळ. 


:“ चिडविते ताओऔटली कां मग मला १ 
म्हणे, चतकोरावारी तुला घेतला. ” 

“: नको ञेकूं ताऔर्चे तू जा आता खेळ. 
या बाळाची झोपायची झाली रे वेळ. ” 


नोबेग्षर १९२७, 


उशशट स्वप्न-रळ्जन 


७८ देवळांत जाअं 


[ छन्द ] 
देवळांत जाओ | चोहीकडे हात 
देवबाप्पा पाहूं | त्याचे पोचतात 
करूं नमस्कार काळाचचाहि काळ 
वाहू फूलहार होओ स्वतः बाळ 
आपुला केवारी खोडकर तान्हा 
सड्कट निवारी | यशोदेचा कान्हा ! 
डिसेभ्बर १९२७] 
७९ बाप्पा मोरया ! 
[ छन्द | 
कशी मजेची वेळा . _ नाना गुम्फून छन्द 
आला बाळांचा मेळा :__ केला अक आनन्द 
गाणे म्हणत येती .  आभ्र दिव्यांचा थाट 
ताल टिपऱ्या देती . वर रद्धाची लाट 
बघा टिपरघाओ . यारेसानथोरया 


गोफ गुम्फला जाओ १ ' म्हणा ' बाप्पा मोरया! ' २ 
डिसेम्बर १९१२७ ] 


स्वप्न-रळ्जन ११९ 


८० काभू काअू गे! 


[ छन्द ] 

१ काअूकाअूगे | ३ माअू लबाड 
येहाखाअूधे | घालील धाड 
काञूचा घास | माअू गोरटी 
नको बाळास | दूध चोरटी 

२ च्विअ्‌ मावशी | ४ काअू चिअू खा 
अडते कशी | या भिअू नका 
भुचली शीत दूधभात हा 
फारच धीट अुरका पहा. 

बाळ जेवले 
गाढ झोपले. 


डिसंम्बर १९२७] 


८१ स्वप्नांची माला ! 
[ जाति चबन्द्रकान्त ] 
जीवित म्हणजे असे बापुडी स्वप्नांची माला--- 
स्वप्नहीन परि हाय न येओ झोपच जीवाला. 
निमिषाचा लक्षांश टिको हे स्वम्न परि न खोटे, 
त्यांतच हासे अन्‌ वस्णावे जीव, नवल मोठे. 


ब्रह्मयाच्या त्या कच निमिषीं कितीक मनु द्दोती, 
जद्या कदाचित्‌ क्षणीं कुणाच्या ब्रह्मयाच्या कोटी ! 
आणि च्सुकलीं फुलें भूतलीं नक्षत्रापरि तीं 
नसेतना दीर्घायु !! परन्तु स्मित गन्धित करिती. 


१९० स्वप्न-रखन 


अनाद्यनन्त प्रभु जो त्याला किती पुन्हा प्रिय ती ! 
दुर्बळ मानव, त्यास खरोखर अगम्य ही नियती. 
म्हणून पुरबा आस ञेवढी माझी देवा जी, 
प्रीतिचारुता फुलवा माझ्या भुद्यानामाजी. 


माळ सुगन्धी बकुळीच्यार्पोरि कुतुके ही घाला-- 
जीवित म्हणजे असो बापुडी स्वप्नांची माला ! 
ता. ४ जानेवारी १९२८ | 


८२ लेजीम 


न्चला रे खेळू लेजीम 
म्हणाया जयजय बलभीम ! 
सम्पलं दिवसाचे काम 
सान्जचा पुरतो आराम 
सुगीचे त्यांतुनि हे दीस, 
कशाची तोड न शेतीस 
हरभरा शाळूचा हुरडा 
मधूनी नित्याचा तुकडा 
रसाने सहि भरलेला 
ऱवाळतो भूकतहानेला 
गुळाचा खमड्ध द्या वास 
दरवळे खुलवित जीवास 
अर्ज्धी भर तारुण्याचा 
कुणाला हिशेब कष्टांचा ! 


स्वप्न-रळ्जन 


काम्बळीवरती म्हातारे 
विसावा घेअु देत सारे 
आयण परी बालभीम 
खळाखळ खेळूं लेजीम 
बाजतो धुडुम्‌ धुडुम्‌ ढोल 
गड्यांनो झुठा धरा गोल 
फुरफुरे ढणाढणा पोत 
दाखवी वाऱ्याचा झोत 
ऱचान्दण्या पहातात मोज 
कष्ट ते आहेतच रोज 
पाहते पाण्ढर पोशाखी 
खेळते काळी, धोशा की ! 
घरा रे फेर कठिण बाका 
पाझुलें तालावर टाका 
खळाखळ लेजिम वाजू द्या 
अर्भे हें शिवार गाजू द्या 
सरका अुठा बसा खाली 
मागे पुढे भोवताली 
खळाळुनि लेजिम फेरांत 
दुमदुमे आनन्दे रात 
स्फूर्तिचे ओका रे बोल 
वाजे धुड॒म्‌ धुडुम्‌ ढोल 
ऱचाळुं द्या अक धुमश्चक्री 
प्वढू द्या घोषे वीरश्री 


१२२ 


१२९२ 


ता. ८ अप्नाल १९२८] 


र 


२ अनन्त गोचरीं 


भरली ही सृष्टि 


प्रत्येकांत दृष्टि 
तुज बघो. 


दाखवा पायीं चपळाऔ 
होअु द्या खूप हातघाओ 
चचालला घाओच्चा ताल 
ऱचालला धुन्दीतच काळ 
घुळोरा झुडला पायांनी 
अुजेडीं पाण्ढुरतो रानीं 
लागती घामाच्या धारा 
रानचा वरी गार वारा 
जोम पण मराठबाण्यान्चा 
मावळी जिवन्त पाण्याचा 
खळाखळ वाजे लेजीम 
दुमदुमे जयजय बलभीम 


८३ प्राथना 
[ अभद्ध ] 
प्रभो, मज भेट 
परन्तु अकाच 
मूतीमाजी साच 
दिसूं नको. 


स्वप्न-रखळजन 


, ३ लाटांच्या नर्तेनीं 


पाअस झर्डीत 


औकूं दे सडूगीत 


प्रभो, तुझे. 


स्वप्न-रव्ज्जन १२३. 


४ भव्य हें गगन ६ वियोगा'ची भीती 
क्षुद्र खाली तृण वैराग्याची नीती 
दोहीत करुण- काही नसो चित्ती 

रस तुझा प्रीतीवीण. 

५ अणुरेणूंमाजी ७ वाटे तुझ्यावीण 
तुझीच विभूती मज नाही बळ 
याची अनुभूती अन्तरीं विव्हळ 

मला देओ. सदैव मी 


ता, २७ जुले १९२८ ] 


८४ माझा व्याकुळतां जीव 

[ अभद्ध ] 
न कळे हे देवराय ! 
श्रेय माझे कशामाजी 
तूच जाण्ली देवाजी 


माझा व्याकुळतां जीव 
घेतो तुझ्याकडे धाव 
घाव लागतां हृदयीं | 

येओ ओठीं 'आओ! आओ!” ' राहो निकोप शरीर 
अकाकी मी हाय हाय ! ._ राहो मनीं शान्ति धीर 
वाटे जगीं असहाय. घडो तुझ्यासाठी देवा 


सरे जग दूर दूर तुझ्या प्रपश्चाची सेवा 
भरे तुझ्या प्रेमे अर पटो सदेव जीवास 


_ मागू तुझ्यापाशी काय 
ता. २९ ऑगस्ट १९२८ ] 


असश्ीी तू आसपास. 


२१२४ स्वप्न-रऊजन 


रे 3 
८५ सृष्टीचं ध्यान 
[ जाति अञ्जनी ] 
पहा सृष्टिचे ध्यान मनोरम, पहा सृष्टिचे घ्यान्‌ ! घरु० 
मुकुलित हृदयी तव तम वाढे, 
ग्रन्थ फोल मग जाडे जाडे, 
प्वळ पड बाहिर, अुघड कवाडे, 
खुल्या मोकळ्या वातावरणी जा कर अमृतपान्‌. १ 


वेस सम्पली, जा तू पुढती, 
दृष्टि दूरवर फिरवी भवती, 
जिकडे तिकडे हिरवी नवती, 
प्रकारा पाडी प्रसन्न गाळुनि विरल इयाम वितान्‌ , र 


जळचच सरीं का जिवन्त कळकळ १ 
शमवी बाह्यान्तर हे जळजळ, 
वळें वायुशी घाली खळखळ, 
बन्धाऱ्याला छेडित कलरब काढुनि निववी कान. ड्‌ 
रोडूगवलेले हे गुल्मोहर 
पलछ़वभारें नम्र मनोहर, 
विस्तृत छाया थरावरी थर 
हिरवी हिरवी गार कशी ही नवस्नात अम्लान्‌ ! ड 
निम्नोन्नत हवे माळ पोपटी, 
कुम्पणरेषा ऱ्याम शोभती, 
लबणोलवणीं इयाम तरुतती, 
कमरेवर ये अूस-जोन्धळा, गुडघ्यावर ये धान्‌ . ष्‌ 


स्वपष्न-रवळ्जन 


तृण मिजुनी मधु सुटतो परिमळ, 
पान्दीरने जळ येओ निमळ, 
दिसे तरक्िगित वाळूचा तळ, 

जळाकडे खळखळे पळे जळ द्याया जीवनदान . 
दूर पलिकडे त्या माळावर 
नीलपटाच्या पुढे समान्तर 
झाडांची ती राळूग पहा तर - 

सडक जाय ती जोडित गावे करुनि जिवाचे रान्‌. 
फूलपाखररे पण पायाशी 
मजा मारिती तृणांत खाशी, 
अुडति यथाबळ हीं अवकाशीं- 


नको झुद्या वा काल, आजचे अनच यांस निधान. 


शान्त सुखद हें सृष्टितपोवन ! 
निरपेक्षपणे अथे रमो मन, 
अुपाधि करितिल चित्ती क्षोभ न; 

हवें कशाला स्वर्गी चञ्चळ जाया कल्पविमान्‌ £ 
दूर गडाचा शोभे डोडगर, 
छातीवर जॉरि मेघाडम्बर, 
धरी सावरुनि श्ार्षी अम्बर, 

तो तर पावन नील मर्गजी गमे स्वर्गसोपान्‌ 


दृश्ये अन्धुकतीं या समयी 
विरे विविधता हळुहळु विलयी, 
दिसे पसरली अफाट कढओऔ, 
दुसरी तीवर अुपडी, मध्ये जीवन गूढ महान्‌ . 
वा. १ सप्टेम्बर १९२८ ] 


१२९५ 


यी.) 


११ 


१२६. स्वप्न-रळ्जन 


८६ मुलांचा साड्ठाती 


[ अभडूग |] 

१ दुक्ख कधी तुला 
होते का प्रभो रे, 
इृट्टी तुझी पोरे 

पाहुनीया ! 

२ हट्टाने अज्ञाने ५ रडत हासत 
सोडुनी ती वाट जाती बाळे दुरी, 
घावती सैराट प्रभो, तुझ्या अुरीं 

नादावून. शान्ति केवी ! 

३ कुठे काटा बोचे, ६ नियमार्चे राज्य 
कुठे जळें बोट, तुवां चालू केले, 
कुठे कडेलोट स्वातन्त्र्य का गेलें 

तोही होओऔ. त्वदिच्छेचे ! 

४ स्मरी अल्पमती ७ केवी म्हणे तुका, 
नसे दूर दृष्टि तू माझा साडूगाती 
मोहमयी सृष्टि चचाळविशी हाती 

भव्य किती ! धरूनिया. 


त्ता, १५ सप्टेबर १९२८ ] 


स्वप्न-रव्नजन १२७ 


८७ सर्वेस्वाचा यज्ञयाग 


अन्तरी सारखी आग आग ! 
दे देव त्यांतुनी वर्न डाग, प 


जीवनाविना मत्स्य तडफडे, 
काठावर बन्धरनी धडपडे, 
थ्येय जवळ तो बघे चरफडे-स्फटिकश्यान्त हिमजलतडाग ! १ 


स्वेरालापी, प्रेमपरायण 
पुष्पविळासी, कविताचचारण 
पडे तोच खग फश्ीं पहा पण दृष्टिपुढे जो अिन्द्रवाग ! र 


प्रीतिशोधर्नी थकुनी भायगुनि 
होतां संन्यासी वैतागुनि 
येअि सुभद्रा भेटीलागुनि निषिद्ध ते जव रडूग-राग. ३ 


ज्याच्यासाठी झुरते अन्तर 
येअि निराशोत्तर ते मन्थर, 
विलम्ब निमिषाचचाच निरन्तर ! अवेळींच ये त्यास जाग. र 


मृत जीवित हे, जिवन्त ही मृति ! 
टिकेल कुठवर मनुजाची धृति १ 
अतर्क्य दैवा, काय तुझी कृति ! सर्वस्वाचा यज्ञयाग ! प्‌ 


त्ता, २२ सप्टेग्वर १९२८ ] 


रैक्रेट) स्वप्न-रडजन 


८८ पापाची चलती 


का पापभीरुता हेंच पाप १ 
का सहृदयांस हो नित्य ताप १ 


राष्ट्राशी राहूनिे अिमानी 
चढला का हा पूज्य गुणांनी १ 
प्रासादाच्या किती कमानी ! महाद्वार तर ञिन्द्रचाप ! 


चुरडी जो बहु कलिका हुडगुनि 
जाय न तद्रतिसमाधि भड्यगुनि, 

अितर पडति त्यावरी'च गुडगुनि भगिनींचे विसरूनि शाप ! 
चित्ता सुन्दर आणि भयडूकर 
ठार करी मृग सालस सुन्दर, 

यचेहिकडे मृगया'च निरन्तर ! प्रभु अवघ्यासहि मायबाप ! 
राज्य करी अनियन्त्रित राक्षस, 
क्रान्तिदग्ध तर त्याचा वारस ! 

नच भरपाओ नसे जया यश, न्याय सबलतेविण दुराप. 
विधिनिषेध परि ज्या दीनाशी 
प्राप्त लटकर्णे त्यासच फाशी; 

मरणोत्तर कां स्तुतिसुमराशी आणि सभ्य हे कां विलाप १ 


कुणी पाहिले स्वर्गनरक ते १ 
न त्या विचारे चित्त चरकर्ते 
तैच वस्तुसुख भोगू शककर्ते, मरणोत्तर तर राख, वाफ ! 


वा. २९ सप्टम्बर १९२८ ] | 


श्र | 


प 


ब्यप्न-रखन १२९ 


८९ नावेंतील गाणें 
[ जाति मोहनी ] 


काय गाअु १ कोडनि आणूं तुझी रागदारी १ 
तूच गा धरूनि सुकाणू गीत कष्टहारी. ध्र्० 


ळलळित तरल गीते गाओ जिथे राग-राणी 

तिथे काय विद्याजड मी बोलु गे अडाणी १ 

रहा गात वागीश्वरि, तू सान्ध्य-भाव-गाणीं- 
सान्जदीप झुजळे गगनीं, मार वर भरारी ! रै 


स्वर्ण सलिल चुम्बित रक्के दूर ती प्रतीची, 
लीन शान्त होअुनि जाती पहा सलिल-वीची, 
लीन शान्त त्यांतच झाडी दाट दों तटींची, 
तुझ्या मात्र वसनीं, गानी लहर चमक मारी. र 


सहज गान जीवन तूझं शान्त या दिनान्तीं 
यदा वरुण फेकी वरुनी अरुणरागकान्ती, 
कष्ट हेंच जीवन माझे, असो नसो शान्ती,- 
घरीं ताल तुज वल्हवित मी, भाग्य हेंच भारी ! रै 


ता. ७ नोवेम्बर १९२८ ] 


स्वस-रजन १९ 


स्वप्त-रशान 


९० काय अवेळीं साद ? 
[ जाति चन्द्रकान्त ] 


घालिश्ी, काय अवेळीं सादू ! 
पिका, निबिड अुत्तुद्ठध माजली अरण्यापरी बाग , 


आणि काय तुज होझुनि जाओ काही स्मरण अगाध! १ 


अुन्च नारळी, चिन्चा यांतुनि नान्दे मौन गभीर , 
वेड्या, द्या पडसाद झुठे तुज तोच गमे संवाद ! 


आप्रमज्ञरीपरिमळ झुधळी तो रज्ञेल वसन्त्‌ , 
हा हिरवट हेमन्त, कुठे तो वासन्तिक आल्हाद ! 


शाळुहरभऱ्यावरुनि चावरा ये पूर्वेचा वात , 
कोठे ती मधुवायुल्हर जी स्फुरवी हृर्दि ुन्माद्‌ ! 
होय तुला भ्रम कसे म्हणावें ! सृष्टिसखा असशी. 
करिती बघ निष्पर्ण शिरीषी शेज्ञा खुळखुळ नादू . 


अुत्कण्ठेने धीर सोडुनी का करिशी धावा ! 
का हा टाहो ' कुठे कुठे १ 'चा मागे काही दादू ! 
अधीर पागल वेडा म्हणुनी जन हसतील तुला, 
सहानुभूतीलाहि फुकट रे रडू नित्य मोताद्‌ ! 
पिका, तुझा स्वर झुठवी विलपित करुणोत्कट हृदयी 
ज्यास चाटुनी गेळा पावक जितेपर्णी क्रव्यादू, 


ता. १ डिसेम्वर १९२८ ] 


इवप्न-रान 


९१ वृद्ध नटजी 


[ जाति सुद्रिका ] 

कां झुठतां १ बैसा अहो रसिक मण्डळी ! 
नच कामाची ही घाओऔ, 

होअुं द्या स्वस्थ या स्थळीं. 

सडूकोच भोजनीं गोड परी थोडका; 
थकलात तुम्ही पण आम्ही 

अुठवूच नये झोड का ! 


छे ! आग्रह मजला नको. अहो, दृद्ध मी; 


पक्काने पचवायाची 

परि शक्ति न झाली कमी. 

जीवन्त अजुनि पोटाग रसमग्राहिणी, 
किति करी पराक्रम मागे 

ही रावबाजिच्या दिनी ! 

बदलली सृष्टि, सग्पले दिवस आमुचे; 
ती षडूसभक्ती गेली, 

विरस हा कुणाला रुचे ! 

मी चिवटच पिकले पान चिकटतो दुर्मी, 
अन्‌ सोडुनि भरली पानें 

अझुठतसां, तरुण ना तुम्ही ! 

मावळते तारे तुम्ही सकाळी पहा, 
अझुजळतो परी गाभारा 

मी घ्रतनन्दांदीप हा ! 


११ 


ष्र 


ह. &. 


स्वप्न-रखन 
पाश्चात्य पाठ पढणारे राघू खरे ! 
हा निरशनमहिमा गातां 
दुष्काळ म्हणुनि ये बरे, द 


'छोकोत्तर ' हरहर महादेव ! ' होझुं द्या, 
ही पड्क्त-भेट मी माझी 
नच चुकवायाचा अुद्या. 


ते ग्रह्स्थ जणु ओखटें घरिंच जेविती, 
मज रुचे प्रयोजन जेथे 
दक्षिणा पुढे ठेविती, 


स्थूलता दिसे मजमधे जरी सम्प्रती, 
जातांना तुळशीबागी 

पोरे पाय न हे कम्पती, 

आमुची अन्नपूर्णांच माझुली मुळी, 


रुचिवीर वाग्भटांच्या ती 
पहू न दे घरीं चुली. 


भूदेव किती जेवतो तरि न भागतो, 
जेवूनि पुन्हा जेवाया 

किति दाक्षिण्ये लागतो ! 

जाहले अकचित्त हां ! झुठा की तुम्ही ! 


पडतात कष्ट झुठतांना 
तोरे न घरीं मनि किन्तु मी. 


दा. २७ डिसंम्बर १९२८] 


१२१ 


१२ 


१३ 


९ 


९२ सवा खल्वियं माया ! 


नांदावुनि केलें मी भ्रमण किति अहो तें ! 
विश्रान्तिस्थिेल अन्ती हेंच हाय होते. 
हमरस्त्याद्वूनि दूर चिमुकलाच गाव, 
डाकघराचाहि जिथे नेणवे अभाव, 
कष्टकरी दीनांचा मूठभर जमाव,-- 
जीवन अशात तिथे वार्टे मज कोर्ते. 


ते तिकडे पीत माळ पसरती अफाट, 

हा अिकडे रम्य गार हरित नदीकाठ, 

लवणांतुनि असगहूशाळुचाहि थाट ! 
स्वग्रहांत परि गवसे सोन्दर्य न कोठे. 


हृद्दीणा अननुभूत सहजकम्प पावे, 


सहकमग्पे अतिकाड्यक्षा स्फुरित हो स्वभावें, 


गमे रूढि भड्गुनि मी ध्येय नर्वे गावे 
की सीमोळड्घनींच पोरुष ते मोर्ठे ! 


होतां वश वाग्देवी निघे प्रेमबोल, 

हृदय हेंच मोल जया, न हो हेम मोल, 

भावासेन्धुवर होती रसिक किति विलोल, 
रिक्त-हस्त मी, जनता वेची मणिमोर्त्ये, 


तो मीनाबाजार न, हसे रडूग-रात, 

ज्योतींवर किति पतडूग झेप टाकितात ! 

मीहि मम मुक्तमधुपभावगुख्ननांत- 
मोइनलहर्सीत आणि जीव खाय गोते ! 


१श्श 


_, | कु 


रश स्वप्न-राठन 


भरतवाक्‍्य सम्पुनि हो शान्त गानवीची, 
काव्यदीप विझतां हो स्मृति खऱ्या भवींची, 
तों न दिसे लोचनास आुक्र वा मरीची, 
रकूगसौध कोसळुनी अुरे भम जोते, श्‌ 


दैव करी गुसत पाठलाग, जीव धाबे, 
सावज हे मी धरीन, तो म्हणे प्रभावें, 
टाकित धापाच पुन्हा प्रथम पदीं पार्वे, 
अन्त्यक्षर्णि वेडावी स्व गत,- नको ते ! 9 
ता. ९ जानेवारी १९२९] 


९२ मधुसुन्द्रीस 


मोह्दी मज कां आता पाडिशी कुमारी ! 
टाक कुणा तरुणावर अरुण जादुगारी ! भु 


खोल चरे हेंच दैवलिखित या कपाळी, 

आस जळुनि तीच राख जणु शिरी अुडाली, 

क्षारोदक अन गळुनि करपळी नव्हाळी, 
मरुभूवर काय बाग करिल तो फुलारी ! १ 


जाझु कुठे ! चाललोच खात रात-वारा, 
ताराद्युति दूर, कुठे जवळ नच निवारा; 
क्षुधित जीव देहभार वाहतो बिचारा,-- 

कधि विरामसूचक ती व्हायची तुतारी ! ड्‌ 


श्वप्न-रव्जन १३५ 


हो असाच आजवरी कितिदा मज भास, 
अन्‌ बघतां कवटाळुनि जाहला निरारा ! 
अदय भूत कां तें मम करी दुर्विलास ! 
काय वश्चनींच वसे प्रीतिची खुमारी ! श 


तू का क्षीराब्धिसुता ! येशि कुणिकडडून ! 
पथ चुकलिस का धुक्यांत तूहि सापडून ! 
अन्तर्हित हो जा वा भेट कडकडून ! 

पुरे पुरे चेष्टा ही जरी चारु सारी ! डु 


ता, १५ फेब्रुवारी १९२९ ] 


९४ श्रान्त पान्थास 


१३६ स्वप्न-रखन 


घूसर गिरि, पीत माळ, नर्भी रक्षक लाल, 
तरुशिखरीं सोनेरी स्मित करी सकाळ, 
लागे पथ अुतरणीस अता सुकर चाल- 

औक हाब्द अुत्तेजक भाट पिक पुकारी. ३ 
करवन्दीवर सुमे न, सुक्ष्मगान्धि तारा; 
गलितपणे पळस फुले अरुणवणे सारा; 
सहकारहि मोहरुनी मधुर दे अक्ारा; 

अब्दान्त न, ये वसन्त चेतनानुसारी. डं 


सोडिन मी काय तूज १ गडे सोड भीती! 
मी तुझी न झालें तरि काय नसे प्रीती ! 
बद्ध करुनि मज व्हावी प्रगति तव कशी ती १ 


अठ, झुचल ओझ, चल, मार्ग निज सुधारी, ५ 
ता. १७ फेब्रवारी १९९२९ ] 


९. ८91९ 
विनायकाची रसरसळ««-. ठे प्रतिभा ती 
गावया पुरुषाची छाती १ धु० 


प्रतिष्ठाच जी धर्मांची ही स्री हिचियासाठी 
स्फुरावी पुरुषाची छाती; 
घन रक्षाया, धन वेचाया प्रिय तत्त्वासाठी 
धजावी पुरुषाची छाती; 
त्यास सिंहबळ येओ घेऔओ जो शिर तळहाती, 
दे पुढे पुरुषाची छाती ! 
रसैरवीं पचत दैन्याच्या 
जगतीं ते जीवन खोर्टे ! 
वाटून लाज जगण्याची 
मरुनीच काज हो मोर्ठे ! 
तत्त्वास्तव येणे कार्मी 
हौतात्म्य दिव्य ते कोठे ! 
मात करिल बल्दुकीवरीही वेताची काठी, 
'पाहिजे पुरुषाची छाती !. र 


बान्थिली मोट 
किति मअ्‌ त्थृल तो प्राणी ! 
हतबुद्ध अभी, रडवेना, 
कोपऱ्यामधे दोेटाणी- 
जिकडे साहस तिकडे श्रीयश हीं होझुनि जाती, 
पाहिजे पुरुषाची छाती ! 


शेजारी जागले परन्तू भयग्रस्त चित्ती, 
काळजे जणु हरिणांची तीं ! 
विश्वासुनि दुसऱ्यावर अपुले रक्षण टाकून 
पहुडती तोण्डे झाकून- 
दागदागिने रोकड सगळी द्दो अिकडे गोळा, 
जाय मग अबलेवर डोळा. 
घमकीची सुटता आज्ञा 
थरथरा कापते बाला; 
लगबगा बघे काढाया 
पार्यिंचा निघेना वाळा 


श्बप्-रस्न १३९. 


तौ ओक अधीर पुढे हो 
तो पायच तोडायाला- 
वाडीबाहिर मोजबघ्यांची जमे हळू दाटी- 
पाहिजे पुरुषाची छाती ! ड्‌ 


तो धावे, ये तरुण मराठी अबलांचा वाली, 
सतीला पाठीशी घाली. 
पट्टा कुठला ! वेत भिणमिणूं वेगाने लागे, 
दचकले खल सरले मागे. 
दूर दिसे तो. झुजेड, गडबड ये काह्दी कार्नी, 
ठेपली आणि आणिबाणी. 
कडकडाडली तों गोळी, 
तो वीर तळीं कोसळला व 
बोचर्के झुचलनी पुण्ड 
अकेक तर्मी मावळला. 
वाचली मराठी कीती, 
वाचली सडूकटीं अबला ! 
रक्तपात का अरुणोदय तो! मृति न, चेतना तौ ! 
धन्य ती पुरुषाची छाती ! ४ 
ता० २४३ माचे १९२९] 


२१० स्वप्न-रन 


९७ जा स्वतन्त्रतेची मोज चाख ! 


जा, सततन्त्रतेची मौज चाख ! 
कां, तुला कुणाचा आज घाक ? ध० 
मोहरला सहकार तुझ्यास्तव, 
पहा शिरीषीं नूतन पलव, 
गाजवील पिक अता मधूत्सव, अनुरागाची अक हाक! १ 
पक्षरींच तुज चारा घालुं 
अन्‌ सुखशब्दी मी कुरवाळू, 
गमेन मग म्हणजेच दयाळू कातरुनिहि तव मअू पांख £ २ 
छे ! प्रेम हर्वे सुक्त मनाच, 
रक्त नसांमधुनी जव नाचे, 
बन्धनीं जरी प्रथम रसार्चे सार मानिती लोक लाख. डे 
गारठल्या या हृदर्यी माझ्या 
अब झुरे ती तुझीच राजा ! 
फीर ! सवगडी योग्य पहा जा ! पडूख सुरक्षित मुक्त राख ! ४ 
'ता. २० भेप्रील १९२९ ] 


९८ भ्रष्टा 
[. जाति चन्द्रकान्त ] 
देवा, तू का आम्ही क्रूर ! धु 


कुणी अचानक अनाथ केले सुन्दर तरुणीला ! 
क्षण स्तिमित कां, केलें कां नच तनुमन दोन्ही चर! १ 


स्वप्न--रस्धन 7११ 


दवाय जिवट तनु ! हाय जिवट मन ! लीला प्रकृतिची ! 

सुटे ग्रहण तों पूर्णशशिसुखीं ये पूर्वीचा नूर. १ 
विरक्त कषिद्दी सत्यवतीचा रसिक राहु जर हो, 

काय बुभुक्षित न करिल दिसतां टन्च सरस अड्गूर ३ 
जरी बहात्तर हुरी प्रतीक्षा करिती बेहेस्ती 

ग्राजी घाली झडप भूवरहि कोठे दिसतां हूर्‌ ! डॅ 
अबला, मोहक, अजाण-हे ! हा जगी त्रिदोषच की ! 

त्यांतुनि विधवा अपशकुनी- तिज पळवी शकुनी दूर! ५ 
रामराज्य ते, जनापबार्दे सती ग्रहास मुके, 

भूरशिलक्ष्माविषयी काढी न कुणि “ मलिनर्माप “-सूर. ६ 
गोशांतच खितपणें अरींची वाढवीत सडूख्या 


लोकसड्_म्रह् क्षेत्रन्यायी व्यक्तींना न जरूर, ७ 
कां नाजुक अन्याय चोरटा वेश्लीबर टाडूयगा १ 

झाका, राखा अघ्रु ! होझुंद्या चोर थोर मररूर्‌ ! टं 
बडे शिष्ट कुणि देझुंहि बघतिल आश्रय सोयीचा, 

अुद्धारक सहधर्मिणीत्व त॑ द्याया कोठे शूर ! र 
पौरि नरजननी, तू ओकाकी अनिकेत न राही, 

परित्यक्त पोरका मीहि, धडधडे तुझ्यासव अर! १० 
प्रकाश शीतल वरसत राही, तापुनि श्यापुं नको; 

बुडविशील तर बुडव वाहर्वुनि कारुण्याचा पूर ! ११ 


सा. १२ भाक्टाम्वर १९२९] 


"२१४९ स्वप्न-रखन 


९९ दृग्धपक्ष पतडग 


| छन्द ] 
अजूनही आशा वेड्या, ठेविशी का पोटीं ! धर० 


भव्य गोरीची आरास, 
चलज्ज्योतींचा विलास, 
स्मिते अहा दिव्य भास ! 
चटकाच लावी जीवा मोहिनी ही मोठी. १ 


वासन्तिक रृत्याडूगण 
हिरण्मर्यीसाठी जाण, 
निर्घनांना केचा सण ! 
कुठे पोत, हिऱ्यांची त्या कुठे अझुच्च कोटी ! रे 
भाळून रे आगन्तुका, 
आंत झुकलास फुका ! 
जीव मीलनाचा भुका 


दृष्टिसुखे धाओना, घे झुडी अन्च खोटी ! २ 
5हार्वे ज्योतीशी तन्मय 
स्वर्गसुख ते अक्षय ! 
परी दैवी हा निरय ! 

मृल्यहीन निधनाची या जर्गी सचोटी ! डं 


पडस्व मात्र दग्ध झाले, 
हाय मरण न आले ! 
जीवी तळमळ चाले, 
जीवन्मृति हीच काय भक्तीची कसोटी ! प्‌ 


"'स्वप्न-रखन 


दीपोत्सव चोहीकडे, 
कोण किड्यासाठी रडे ! 
कां न शिरीं पाय पडे ! 
कां न केरसुणी झणी दूर तरी लोटी ! 
ता. २०मे १९२१] 


१०० बरा सुटला बचारा ! 


1268060 16806 ! १18(प"0 1111 101 
2.61 1116'8 ॥(1] 16४67 ॥6 816008 ४७11 , 


१शश्‍श् 


"॥ण7 97१72417601"6 


[ वृत्त वसन्ततिलका ] 
कां सभ्य शोक जन हो करितां अकाली ! 
प्रत्यक्ष हानि तुमची किति काय झाली ! 
मेला मयूर, झुरलाच परी पिसारा --- 
गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


र 


मागे पुसे कुणि, “ अहो, कविता नटी का! /? 


५ दुवृत्त साहजिक ही ! ” करि आन टीका. 
सोसावया अजि नकोच दुरुक्ति-मारा -- 
गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


आशाज्वरं विकल त्त पडे, झुरे तो, 
स्वप्नांत काव्य करुणोत्कट ते स्फुरे तो; 
भिन्ती नसूनि जग त्या विहगास कारा --- 
गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


१४४ 


स्वप्न-रलन 


टाकी कशावर तनू , कवि काय खाऔ_ १ 


काव्यात्मजीवित कसे असहाय जाओ १ 
हे प्रश्न कां करिल काव्यसुघा पिणारा १ 
गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


गेला जरी न चरकांतुनि अिक्षुदण्ड, 
वाहेल केवि रस गोड तरी झुदण्ड ! 


घ्या शर्करा धवल, भाव हिचा विचारा - 


गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


काव्याहुनी खचित जीवित होय थोर, 
पाही मजाच परि देव कठोर घोर. 


काव्यास थाम्बुनि तरी जग देअि थारा - 


गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


प्रीत्यर्थ तो तडफडे, झगडे जनाशी, 
प्रक्षुब्ध होय भवसागर सर्वनाशी; 


आता असेल [दिसला तळ वा किनारा - 


गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


हो आज शान्त कवि मारुनि आतं हाका, 


भैमप्रकोप मरणोत्तर हाय हा कां १ 


कां तत्स्मृतीवर अता स्तुतिचा निखारा ? 


गेला कवीश्वर, बरा सुटला बिचारा ! 


ता. १४ आक्टोबर १९११] 


स्वप्न-रस्ञन १४५ 


१०१ आत्मप्रतीति 
“पद्ूूनामस्मि गर्दभः” खरी गीता. 


ईई.  अकुलते अक गूढगुल्षित आहे. हें सुनीत नसेल, स्वनि- 
तक नसेल, निदान स्वनित - ज्यांत दुसरा चरण पुन्हा चौदावा 
असतो असे भूपतिजातीय चतुदेशचरणी गीत तरी आहेच आहे. 
६ अको देवः सर्वभूतान्तरात्मा असे ते अनिर्वचनीय तत्त्व जरस 
पुरुषोत्तमांत तर्सेच मानवादि सर्व पक्षूंत, व सर्व पश्मूंत अवधूत अश्या 
त्या खरवरांतहि आहे हें पाहून त्याच्याशी क्षणमर तछीन होअूं 
पहाणाऱ्या साधकाची येथे भूमिका आहे, सिद्धाची नाही. विचार- 
सरणी बहुतांशी औपनिषदिक आहे. सार्वत्रिक शहाणपणाच्या सुब- 
वेच्या या काळांत हा “ गाढवपणा ? योग्य तो रुचिपालट करील, 
तेव्हा शञानेधर-रवीन्द्रनाथाच्या दायादांनी क्षमाच करावी. शेवटी 
मराठीच्या परीक्षकांस विनन्ति हीच की, था कावितेंतील गूढार्थ प्रयर्त्ने 
सापडेल या आहोने ही कविता प्रश्नपत्रिकेंत घालूं नये. हीत अर्थ 
नाही. अथंप्रात्तीसाठी ही कविता नाही; परन्तु * व्यर्थी अधिकच्ि 
अथे असे' अशी आश्या कोणी केल्यास त्यास कळावें कीं “तो ज्यांस 
दिसे त्यां म्हणती पिसे ! ' या साठी, झपूर्झा ! जपून जा ! 


[ जाति भूपति ] 
अवधूत खरा, तू खरा तू स्वयंमन्य ! 
पटविले पूर्ण तू मज मी तूच अनन्य. 
जागूनि जगाच्या निशी कम्बुवत्‌ शब्द 
करितां तू राही निजुनि हें जगत्‌ स्तब्ध. 


१ “या निजला सवं भूतानां “ [अ० 
स्वप्न-र जन १० 


१४९६ स्वप्न-रञजनं 


ते अस्फुट अव्यक्तार्चे स्वनिते गभीर 

मज चिदामृतास्तब टाकी करुनि अधीर. 

तव तत्त्व चहुंकडे अनस्यूत अविभाज्य 

पटतांच लाभर्ते सदानन्दसाम्राज्य, 

मी आत्मसुखी समदी शून्यमनाने 

जाणूनि गातर्से नेणीवेचं गाणे. 

तिमिरांत तेज मी आणि तिमिर मी तेजी 

कीं गेळें मीपण पण तूपण अुरलें जी. 

आयतश्रति' नसो अथवा कूचे जधन्यै--- 

पटविळें पूण तू मज मी तूच अनन्य. 
ता. १६ सप्टेम्मर १९२२ ] 


१०२ सेवा-धमे 
[ जाति सुद्रिका ] 
हें धनावलम्बन बघुनि जीव हा गळे, 


मी बाणा स्वातन्त्र्याचा 
चालवू कशाच्या बळें १ १ 


दिडकीसहि किति लागती अर्ज-आर्जवें ! 
भागे न कष्टकामाने 
आणखी स्वभावाजेवें. र 
२ स्वनितं मेघगर्जितम्‌. २ “ आत्मन्येवात्मना तुष्टः ” अ९ _ ४ “पण्डिताः 


समदार्शिनः ” अ० ५ “ जाणोन नणतें करी माझं मन ” तुकाराम. 
६ लम्वकणे, ७ जघनस्थ. 


स्कन-रब्जन १४७ 


निढळाच्या घार्मे मिळे सुका चौत हा, 
अुपकार गणावा लागे 
हा न्याय धन्याचा पहा ! । 


कष्टांची चिन्ता नसे, तपस्याच ही ! 

पण अक तपें खितपे तो 
दुसराच भोगितो मही. . 8 
जाणूनि नेणते परी व्हायला हवे, 

भूपरी त्त रस पोर्टी 


पचवाच जरि न साहवे. ष्‌ 
माझेच हात पण, त्यांस वळवितां धनी 

खपु केसा पोटासाठी 
मी नरकाच्या साधनीं ! द 


गेलाच आजचा दिवस, अद्याचा पुढे; 
हें निशी परी न विसावे 
कष्टलें हृदय बापुर्ड, छि 


बाहेर चान्दर्णे पडे दुघासारख, 
परि भरेल का बाळाचे 


पोट या दुधाने सखे ! ८ 
वाटतें नको हें पोट, नको हे जिर्णे ! 

ही पापभीरुता जाची 
पैक्याच्या छत्रावि्णे ! ९ 


त्ता, ९ फेद्बुवारी १९२२ ] 


१४८ 


स्वप्न-रव्जन 


१०२ निर्झरास 
[| छन्द ] 


१ बाळ ! खळाळत जाशी, 
तुझा खेळकर ध्वनी 
स्निग्ध घुमे माझ्या मनीं. 


२ आुषा करिते पाहून 
तुर्झे रक्षन समोर 
होओऔ हृदय हें थोर, 

३ॉ तुझ्या हास्यांत चमके 


साऱ्या विश्वाचे चेतन्य- 


धन्य माझे डोळे धन्य ! 
४ तुझ्या सुखींच्या दपणीं 
बघतां मी माझे मुख 
बाटे अथाड्भ कोतुक. 
५. बाळ, तुझ्या रे वाचून 
कळणार तरी कुणा 
भग्न अन्तरींच्या खुणा ! 
२ म्हणो पाषाण हृदय 
कोणी घालो हृदीं घाव, 
घेतला तू माझा ठाव. 
२ भाव कित्येक वषीचे 
साचलेले राजसा रे, 
घेर्ओी तूच आज सारे! 


८ माझ्या जीविताच्या आशा 
तुझ्या मध्येच सकल 
आता व्हायच्या सफल. 

९ दृष्टि पुढेच तुझी ही, 
निजानन्द लहरीत 
जाशी दुरी गात गीत. 

१० अुरीं आडवू कशाला १ 
तुझा प्रवाह हा गोड 
जावो जेथे जेथे ओढ. 

११ तुला वाटेने भेटोत 
सान थोर नवे स्नेही, 
भेटी सुखें घेओं देओ. 

१२ प्रथ्वी विपुल पहा ही, 
धाव कुठेहि जा स्वैर, 
सृष्टि फुलव चोफेर. 

१३ कर पराक्रम मोठा 
पुढे सहस हातांनी 
वसवुनी पुरें रानी. 


अवप्न-रळ्जन १४९ 


१४ लोकीं तुझिया नावाचा । १५ मग अज्ञात हें नाव 
द्वोतां मोठा गाजावाजा फेलावेल जगामर्धी, 
शोध निघेळच माझा. दूर अकेल जेली. 


'ख्ला, १२ माचे १९३२ ] 


१०४ अक कणिका 


हें मचूळ पाणी गोड न लागे तुला, 

कां रडुनि कोरडा घसा करिशि रे मुला १ 
घे तहान थोडी भागवूनि, जा पुढे- 

तू रडुनि करस मधुरत्व ये मला नर्वे ! 


करितील खारटच मला तुझीं आसवे. 
चा, १२ एप्रील १९२२ |] 


१०५ पापशाडूकी 
[ सुनीत वृत्त शादुलविक्रीडित ] 


मी सन्ध्यासमयास कष्ट करुनी येतो घरासन्िध 

तों येतात मनीं तशा झरझरा शडूकाहि नानाविध; 
कार्नी घावुनि जीव आतुर बसे घ्याया तुझी चाहुल, 
अन्‌ मार्झे थबकून जो जड पडे दारामधे पाझुल, 


तों येओ तब शब्द खोडकर तो खेळांत आजञीसरवे, 
सो येओ तव शब्द खोडकर तो खेळांत आओसरवे, 


१५० स्वप्न-रव्जत 


तू जो अपिशि पाहुनी वर मला नेत्रांतुनी माधुरी 
तों चुर्म्मी तुज मी झणी झुचढनी दाबीत माझ्या अुर्री ! 


मी कार्यी गढतां कुठूनिहि जरी ये क्रन्दनाचा स्वर 
दे धक्का हृदयास तो, दवडवी तूझ्याकडे सत्वर; 
पाहीं मी तर पाळण्यांत दिसशी तू शान्त निद्रासुर्खे, 
शीर्षी ठेवुनि हात खिन्न कुतुके घे तुझे मी मुके. 
व्यापी बाहिर मेघराजि नभ हें, पाअसही पाडिते- 


बाळा, यांतुनि फाकतीं मधुर हीं तूझीं सुवणे-स्मिर्ते ! 
वा. १७ जुले १९२२ ] 


१०६ हरिताम्बरा 
[ जाति केशवकरणी ] 


विलसत जावी हिरवळींतुनी स्फटिकाची जक्षि झरी 
तशी हद्दी तव तनु हरिताम्बरी. 
शारदसन्ध्याराग ठसावा प्र्नान्त सरसीह्वदी 
छटा ती ये तव कान्तीमधी. 
चित्रास्वाती जश्या हसाव्या अथाडूग तम-सागरी 
चमक ती तव नेत्री सुन्द्री. 
कुतुकद्मुति वितरिशी किशोरी, अनपावसापरी, 
भरे तव माया ह्ृदयान्तरी, 
ज्योत्स्नेपरि रमणीय गूढ तू अन्‌ शारद केवल 
> बघुनि परि का हृदर्यी ये कळ १ 

सा. १ ऑगस्ट १९२२] 


म्नृप्न-रव्न्जन १५१ 


१०७ चल अडानि पाखरा ! 


चळ अुडुनि पाखरा, पहा जरा- 
किति रम्य पसरली वसुन्धरा ! धु” 
चोच तुझ्या चोर्चीत घालितां 
गाढ झअुरीं तुज धरुनि पाळितां 
न हो काळ कधि सुखाचा रिता; स्वार थच पण हा, न हाबरा! १ 
कोश फाडुनी कळ्या झुमलती, 
खुल्या अद्भणी मुळें खिदळतीं, 
ख्वुस्या प्रकाशाकडे द्ुतगती पळे खळाळत कसा झरा १ रे 
अब अथे तुज मअ्‌ पिसांची, 
गोड ओढ जरि या घरि साची, 
पण ही छाया किती दिसांची १ तुझे निळे. नभ पक्षघरा ! शै 
विहडगमा रे, निज पडूखांनी 
अुडुनि विहर या जगदुद्यानी- 
सराग गाझुनि जीवन-गाणी अमृत हर रे मनोहरा ! डं 
ता. रे ऑगस्ट १९२२ ] 


१०८ चन्दाराणी 


[. ओवी ] 
१ कोठे ती चन्दाराणी २ इयामल पटावरी 
राजस रूपखाणी, हिऱ्यांचा सडा पडे, 
ग्रातात गोड गाणीं टपोर त्यांत खडे 


कवि जिची ! गुरु शुक्र, 


१७५२ 


३ असोत तेजोगिरि 
परन्तु चन्देपुढे 
पडती ते बापुडे 

मोलहीन. 

४ साण्डते तिचे तेज, 
सुघेची होओऔ वृष्टि, 
रक्षवी स्वझसृष्टि 

न्चन्दाराणी. 


५ ती का ही चन्दाराणी 
फिकट दीनवाणी ! 
जीवाचे होओ पाणी 

दिसतां ही. 

६ ढगाची पाण्दुरक्‍्या 
फाटली दिसे चिन्धी, 
नभःश्री ठेऔ बिन्दी 

ह्री का भाळी 

७ पेठेत दिनभर 
सुवर्णव्यवहार; 
ढुडूकून पाहणार 

कोण हिला १ 

८ सोभाग्यच्युत होतां 
कोडुन ती प्रतिष्ठा ! 
अश्रूेनी माझी निष्टा 

दीस न्हाणी, 


९ 


९० 


१२९ 


१२ 


1 


स्वप्न-रळ्जन 


बोले तों चन्दाराणी 
: गाशी तू योग-गार्णी, 
अजाण परी प्राणी 

दिसशी तू. 

अश्लोकवनामध्ये 
लडकेची वैभर्वे ती 
जीवाला शान्ति देती 

किमंपि न. 

त्याहून गोदातर्टी 
शीणल्या कर्टें देही 
रनचतीं वल्कर्लेही 

सोभाग्याचीं. 

हृदयी ओक ज्योति 
भ्रमण दुज्याभोती; 
आपत्ति हीच मोठी 

दैव आणी. 


आमुची चन्दाराणी 
म्हणून गातां गार्णी; 
स्वारथच बघे वाणी 

तुमची ही. 

भ्रमतां अन्तराळी 
निस्तेज होतं तेव्हा 
अस्ते माझ्या देवा - 

जवळ मी. 


स्वप्न-रव्न्जन १५३ 


१५ चुकून कधी काळीं १६ कणव नका करू ! 
मित्राशी तोण्डभेट नादांत फिरते मी 
होतां तो काळ थेट विलीन मित्रप्रेमीं 

अशुभ का १ चन्दाराणी.' 


ब्वा. ५ आगस्ट १९२२] 


१०९ गोड बाल्य 
[ चाल “' मशि बोलं ? ] 
सवेस्व सुखार्चे बाटे न कुणाला बाल्य गोड ! शु 


काहीहि मिळो त्या सर्ट्गे 
खेळांत कुतुकुनी रडूगे; 

मन भडूगे नच जरि चाले संसारी मोडतोड . १ 
हृट्ट्ही करी परि माझा 
चिमुकला घरींचा राजा, 

सवगडी हवा मी त्याला, नित त्याची अक खोड. २ 
किति लाडिक हाका मारी ! 
आतेता मधुर ती न्यारी, 

याचना करी कहि नेत्री मी म्हणतां * सोड सोडू ! ? ३ 
निरुपायदूर मी होतां 
हम्बरडा फोडी मोठा-< 

-मज सहन न हो कळ त्याची, तळहातींचाच फोडू! ४ 


१५% स्वप्न-रळजन' 


बाल्यावर शोकच्छाया 
न पडे हें म्हणणें वाया; 
तीन्रतेस या शोकाच्या कोठे मी पाहु जोडू ! 
निमिषेक अश्रु चमकूनी 
जरि जाती सहज सुकूनी, 
चाहुलीसरक्षि परि घेओ चमकूनी बाळ ओढ. 
कालची खन्त ती नाही, 
चिन्ता न झ॒द्याची काही, 


मग आज निराशा कां ही १ नच पुरती सर्व कोड. 


प्रासस्थिति आणिक वाज्छा 
बाल्यांतहि कलहच यांचा- 
गतबाल्य दुरूनि विराजे म्हणुनिच त॑ गोड गोड. 


ता. २९ सप्टेम्वर १९२२] 


११० डोला बाओ, डोला ! 
[ छन्द ] 

डोळा बाओ डोला 

हाताचा घ्या झोला 

डोळा कां हो ओढा १ 

बोळके हें खोला 

गोड गोड बोला 

कछा हवा नोला 


नको काळा, गोला । 
हा. ७ ऑक्टोबर १९२२ ] 


स्थपष्ल-ररूजन (५५ 


१११ राजभक्ति 
[ जाति भूपति ] 
कां हवा तमाशा असा राजभक्तीचा ! च* 
लाविती तोरणे, चिरत्र जन पुरवासी, 
मण्डपास झुजळी बिजली होझुनि दासी, 
जयघोर्षे शीण न ये पोकळ वाद्यांसी, 
आक्रोष परि बुडे कष्टचूर जगतीचा. ९ 
चालत्या काळचे अनुचर भूपबराचे 
कारन्जे झुडवित गन्धोदकघारांचे 
प्रतिमेस भार घालोत पुष्पहारांचे, 
हो पोट-पुजा ! हा मान कसा व्यक्तीचा ! र्‌ 
हें पोट गावविल त्याचेही स्तुतिगीत 
राष्ट्रीय दिव्य, हित जो राही न करीत, 
हतबुद्ध मत्त जो जन्मदत्त मधु पीत-- 
कळसूत्री पुतळा वा बागुल सक्तीचा ! ९ 
जो जातां सिंह्मासनीं येअिलच कोणी, 
घेओल सत्व जो कष्टकऱ्यांस पिळोनी, 
देओल अुपाशी टसिंहपाठीं गोणी, 
श्वानांस आणखी लाभ खास-पड्क्तीचा ! श्‌ 
परि * चिरक्षीव ! ' कां तुज न म्हणावे राजा ! 
जनहिताथ खपश्ी, न परी गाजावाजा; 
कृति तुझी, स्मृति तुझी ठसे अन्तरी माझ्या, 
भनदास तू नपा, वाट-करी' प्रगतीचा ! षद. 
शा, ९ नानेवारी १९२४ ] 


१५६ स्वप्न“रख्जन 


११२ बर्धे प्रथम मी बालवयीं 
[ जाति दोहा ] 


बर्घे प्रथम मी बालवयीं 
पोर सतेज सुशील , 
जणू झुजळती अुषाच वा 
हिम मधुमासांतील्‌ . श् 


दिवसभर तिचे खेळगडी 
गुलाब अन्‌ गुल्बास्‌; 
तिच्यामधे त्यांचाच दिसे 


मुग्ध तरल झुलास्‌ . श्‌ 
मग ती अठरा वषोची 

दिसली बाला गौर, 
मनोविकार्से रूपभरे 

मवमके काही और्‌ ! श 


चन्द्रिकाच ती कान्ति तिची, 
सडःगीतच अुद्रार्‌ ! 
विफलाशा बहुतांची ती, 
अकार्चे सुख-सार्‌ ! डं 
थहु वषानी ठेवी मी 
तिच्याजवळ पाअूडू - 
फूल कळीचे झालेलें, 
दिसे स-फल ते फूल . ध् 


स्वप्न--रळ्जन 


पोक्त माय ती अता दिसे, 
धरी आुरीं निज बाळ, 

पूर्वीदूनहि सुन्दर ती 
मला गमे तत्काळ . 

पुन्हा ओकदा मी पाहीं 
अन्तदिनीं तें तीस्‌ . 

दिव्य द्मुतिमण्डल भवती, 
समीप राहे औश्‌. 

न वासनांचा ताप तदा 
ळवहि न भीति-विमश ,- 

दिसला मज तेव्हाच तिचा 
तो सोन्दर्योत्कषे्‌ ! 


ता. २२ आंगस्ट १९२४] 


११२३ सुप्रभात ! 
[ जाति दोहा ] 
मुम्बओआमधे पहाल तो 
आपुल्याच घार्ीत ; 
क्वचितच शेजाऱ्याचेद्दी 
असे नाव माहीत. 
दिल्यावीण परिचय करुनी 


पुसे कुणी न कुणास; 
शिकलेले बेठकीमधे 


बसती मूक अुदास्‌. 


१५७ 


१५४ 


स्वप्म--रल्जन 


माणुसघाणा हा कुठला 
मुलांस शिष्टाचार १ 
हसुनि दृसविती विश्मसे 
फुलांपरी साचार. ड्‌ 


असा ञकदा जातांना 
थबकें मी रस्त्यांत्‌ 
पाहुनि अका पोरीने 
केला पुढती हात . १) 


कन्या दिसली धनिकाचची 
खेळकर स्नेहाळ; 
क्षेत्र गमे सोभाग्याचे 
और्से विलसे भाळू. ५ 


शुलाबापरी कान्ति तिची 
अन्‌ सोनेरी केस्‌ $ 
वेर्षद्दि हलका फुगीर तो 
जलावरिल जणु फेस. ध्‌ 


सुरगार्डावरती अुजवा; 
डावा खाली पाय; 
करुनि हसतमुख वरी पुसे 
मूकपर्णे जणु “* कायू ! ७ 
विश्वासी कौतुकच्छटा 
नील लोचनी रम्य; 
दूर पळे पाहतां तिला 
जगांतील वैषम्य , ट 


'स्वष्न-रब्जन 


ता, २१ आगस्ट १९३४] 


स्वीकारील न कोण बरे 
अश्या मुलीचा हात्‌ १ 

स्प्डिल गाल न अड्गुलिने 
वात्सल्य वाहात १ 


: सुप्रमात ' ! मी जो वदलो 
अन्‌ सुरगाडीवर निसटे 
सहज सावरित तोलू. 


गुद्मरत्या हृदयास मिळे 
जणू सकाळ-झुळूक्‌; 
तळमळत्या हृदयाची ती 
क्षणांत दामवी भूक. 


१५९ 


१२ 


१६० 


स्वप्न-र्न 


कठिण शब्दांचे अथ 


अल्हम्दु०, प्रभूची स्तुति असो. 
भिन्लाला, प्रभ अिच्छील तर. 


जञिरम, अिराणांतील प्रति-स्वर्ग, 
अिललाहइ०, अल्ाच अनन्य प्रभ. 


झुकक्‍्तुलू , ठार मारा. 
कलन्दर, सुक्त भिक्षु. 
गाथा, सूक्तिसंहिता. 


गिरेबाज, गिरक्या घेत अुतरणारें. 


चद्ध-तम्बूर, वाद्यविशेष. 
चन्दिरी, 'चान्दण्याचा. 

चुकूर, चुकल्यासारखे अस्थिर, 
जड्धा, पोटऱ्या. 


टिपूर, (८ लिपुरी) स्वच्छ, शारद, 


तपन, नरकविशेष. 

ताळें, कुलूप. 

घान, भात. 

नबी, पैगम्बर. 

नर्मययुति, परिद्दासरसिकत्ब. 
निम्रूद्‌ , अका राजार्चे नाव. 


पद्मराग, माणिक. 

परिखा, चर, खन्दक. 

पेद्धूल, पिद्चळा. 

भड्गुर, निम्नोनत. 

भावुक, रसिक. 

मधुक्रम, मद्यबैठक. 

म्यम झमानी, अक्बरपत्नी. 

रूप्य, स्प्यारचे, सुन्दर. 

रूरू, प्रमद्दरेचा प्रेमी पति. 

वस्णावर्णे, झोपेत बडबडणें. 

वेताळ, भाण्डारकरप्राच्यर्मान्द्रा- 
मागील टेकडीचे नाव. 

शरपाण्डुर, सायीच्या रद्धार्चे, 

शाद, हिरवे गवत. 

शामी झेनोबिया, पामिराची 

रसिक शूर राणी. 
हारीत, कबूतर. 
हुसुजी, हुसुझ्दच्या आखातांतील. 


प्रथम चरणांची सूचि 


अजुनि किती छळतोस देवा, अजुनि किती छळतोस्‌ १ 
अजुनि युवती-गालास लाजवील 

अजूनहि आशा वेड्या, ठेविशी का पोटीं ! 
अन्तरीं सारखी आग आग! 

अन्धारून आलें, 

अललाच्या मुलखांत ओकच करा अिस्लामृ भूमीवर 
अवधूत खरा, तू खरा तू स्वयम्मन्य 

आसुर्चे घर छान 

अुठा रे ! चुलीशी का अशी दाटी ! 

अकत्र गुम्फून जीवित-धागे 

अकव तव मधु बोळ कोकिळे, अकव तब मधु बोल्‌ 
कघ्चनी रसरडूगाची खाणी 

कन्या सासऱ्यास जाओ 

करीत भिरभिर वाहे वारा अखण्ड त्या माळावरती 
कल्पना तरल किति ललित नादमाधुरी ! 

कशासाठी १ कोणासाठी १ 

कशासाठी, पोटासाठी 

कशी मजेची वेळा 

कां झुठतां ! खाली बसा तरुण मण्डळी, 

कां झुठतां ! बेसा अह्दो रसिक मण्डळी, 

काअू काअू गे 

कां नको मधुक्रम आज १ 

का पापभीरुता हच पाप 

काय गाझु ! कोडुनि आणूं तुझी रागदारी १ 

काय लाजरी पोर ! खरोखर खुळी लाजरी पोर ! 
कां सभ्य शोक जन हो करितां अकाली १ 


९ 
२९ 
१४२ 
१२७ 
९९ 
८२ 
१४५ 
१९१० 
११५ 
७९ 
८८ 
७२ 
८१ 
११९ 
८९ 
डड 
१०६ 
११८ 
८७ 
१२९२१ 
११९ 
२९ 
१२८ 
१२९ 
पट्‌ 9 
१४३ 


१६२ 


कां हवा तमाशा असा राजभक्तीचा १ 

किति निमेळ रम्य चन्द्रिका 

कुणा नाही बघवलें 

कुळवन्ताची हो पोर 

केला निश्चय की बघेनच छत्री आहे कुणाची अशी 
कोठे ती चन्दा राणी 

कोणत्या स्वरूपी प्रभो, तुला मी पाहू १ 

क्षण आहे का तो तव द्वृदर्यी ! 

घरीं बेसतां कां वाया ! 

घालिशी काय अवेळीं साद ! 

चल अुडुनि पाखरा, पद्ा जरा 

चला रे खेळू लेजीम 

जणुं चिन्तांचा समूह सारूनि मागे तू बान्थिला 
जा ! स्वतन्त्रतेची मौज चाख ! 

निकडे तिकडे देशभक्त हे आणि पुढारी किती ! 
जीव तळमळतो, कुठे खरी प्रीती ! 

जीवित म्हणजे असे बापुडी स्वभांची माला 
जुर्ने झाले झाले फोल 

ज्या निशिगर्न्धी जीव लोमती दोघांचे आपुले 
झोपेत कधी असतां मी 

डोळा बाओ, डोला 

तुजपासुनि मी असतां दूर्‌ 

तूच निवोणींचा सखा 

तू प्रसाद ! तू रस, खरा कवी ! 

तेज पाहतां यार्चे दिपते होझुनि जाते मूक गिरा 
दिसण्यांत सुन्दर ती नसे बाला जशा बहु बाह्मता 
दुक्ख कधी तुला 

देवळांत भायू 

देवा, तू का आम्ही क्रूर १. 


प्रथम चरणांची सूचि 


घडाड धडाड 
ध्यानाचा भड्ध॑ न व्हावा 

नवातिच्या बहरामधि बालिका 

नागपश्वमीच्या सणी 

नादावुनि केलें मी भ्रमण किति अहो ते 

नाना बाहुली माझी 

निज नीज अता आनन्दा लडिवाळा 

निशा दशदिशांत या भरुनि शान्तता राहिली 

पहा वर नभीं स्वयम्प्रकाशी निश्चळ तारा किती 
पहा सष्टिरचे ध्यान मनोरम, पहा साटिर्चे ध्यान्‌ 
पाहुं कुठे तुज राया कनया, पाहु कुठे तुज राया ! 
पाहूं तुझं तान्हुले, 

पुरे ! लोकिक तो यापुढे नको गे 

पुलाजवळ वळणावर चमकुनि 'चपलेरपारि सुन्दरी 
प्रभो मज भेट 

प्रेम कुणाचे मजवर नाही हें खडतर दैव 

प्रेम तुला कळविलें 

प्रेमळे, जाशिळ का सोडून ! 

बघ बाळ, चन्द्र वर येओ 

बघू आओ कुठे माझा नवीन भाजू 

बर्घे प्रथम मी बाल-्वर्यी 

बाळ, खळाळत जाशी 

बुल्बुला, रडशि कां बसुनि दुरी 

भलत्या वेळीं कोण वाजवुनि पाही टिचकी दारीं ! 


१६३ 


११२१९ 
२७ 
९५ 

१०२ 

१२३३ 

१०८ 
डर 

9 
२२९ 

१२ 
९ 

१०८ 

१०४ 
९ 

१२२ 
1 

१०१ 
१७० 
१२९ 

११८६ 

१५६ 

९ ईट 
९७ 
१५ 


मिर्तो मी तुझ्या चुम्बनांते सुश्ीळे, परी भ्याबयाला नकोतूजगे ४२ 


मणिकाथ्वनयोग बरा म्हणुनी 


र्ट 


मराठी असे आमुची मायबोली जरी आज ती राजभाषा नसे ५८ 


मराठीला सढूगोपून वैभव दे ज्ञानेश 
मला भओकदा चित्र काढुनी दिले कल्पनेने 


९२ 


१६४ 


स्वप्न-रन 


महासिन्धु याला असे पाठिराखा, तसे साह्य सह्याचलाचे कडे ८४ 


माझा व्याकुळतां जीव 

माझी ताओ, हिरकणी 

मी सन्ध्यासमयास कष्ट करुनी येतो घरासन्निध 
मुम्बभमधे पहाल तो 

मेलो तरी मेली 

भोहीं मज कां आता पाडिशी कुमारी १ 

या वेड्या तेढ्या मनीं माझिया कहर करी हुरहूर 
येथे कला विकसुनी जार मोद देओ 

रे त्या पक्ष्यावर दगड मी फेकितां फेकिला की! 
लावण्यमज्षरी दिव्य परी! 

विनायकाची रसरसलेली कोठे प्रतिभा ती 
विलसत जावी हिरवळींतुनी स्रटिकाची जाशि झरी 
श्रान्त पान्थ, घडिभर तू ठेव ही हुशारी 
श्रीकृष्णा रे, आस न दुसरी झरली 

सखये, तुजपासुनी दुरी 

सखये, रजनी तुझ्यापरी 

सस्ते, बरे जर नसती झाळी ओळख अपुली दाट 
सववस्व सुखाचे वाटे न कुणाला बाल्य गोडू ! 
सुशुभ्र पाठीवरुनी लोम्त्े 

सोड अकालिक लाज सोनुले, सोड अकालिक लाज 
हास बालिके, गडे झुघळ सुख निकें 

हृदय अकाकां 

हृदय मम हं कोणीं नाही अजूनिहि जाणिलें 

हें धनावलम्बन बघुनि जीव हा गळे 

हे भव्य कुणाचे गे थडर्गे ! 

हें मचूळ पाणी गोड न लागे तुला 

हें साधे भोळे गीत आवडे तुला 

होती वादळाची रात 


१२२ 
७६ 
१४९ 
१५७ 
१९१२३ 
७.३: 
७०७ 
१०२ 
ड्ट 
६२